Nyamagabe ku isonga mu irangamimerere: “Guha abaturage serivisi nziza si impuhwe, ni inshingano”

Akarere ka Nyamagabe kahize utundi mu kwandika irangamimerere mu 2025-2026 n’amanota 95,4%, gahabwa igihembo ku Munsi Nyafurika w’Irangamimerere wahizihirijwe ku wa 22 Nzeri 2026, aho Minisitiri Dominique Habimana yibukije abayobozi ko serivisi nziza ari inshingano, atari impuhwe.
Ku wa Kabiri, tariki ya 22 Nzeri 2026, Minisiteri y’Ubutegetsi bw’Igihugu (MINALOC) yizihirije mu Karere ka Nyamagabe Umunsi Nyafurika w’Irangamimerere ku rwego rw’igihugu, inatangiza Icyumweru cyahariwe Irangamimerere. Minisitiri w’Ubutegetsi bw’Igihugu, Dominique Habimana, yashyikirije ako karere igihembo n’icyemezo cy’ishimwe nk’Akarere kaje ku isonga mu kwandika irangamimerere mu mwaka wa 2025-2026, anibutsa abayobozi ko guha abaturage serivisi nziza ari inshingano, atari impuhwe.
Uyu munsi wizihijwe ku nsanganyamatsiko igira iti “Irangamimerere rikozwe neza ni inkingi ya serivisi inoze”. MINALOC yatangaje ko ibirori byo ku rwego rw’igihugu byabereye i Nyamagabe kubera ko ako karere kaje ku mwanya wa mbere; Imvaho Nshya yo ivuga ko byabereye mu Murenge wa Gasaka. Uwo munsi wizihijwe kandi mu Turere twa Nyarugenge na Gicumbi, twaje ku mwanya wa kabiri n’uwa gatatu.
Ku rubyiniro hari handitse insanganyamatsiko y’uyu mwaka: “Irangamimerere rikozwe neza ni inkingi ya serivisi inoze”
Abaturage bitabiriye ibirori by’Umunsi Nyafurika w’Irangamimerere i Nyamagabe
Amanota 0,1 yatandukanyije Nyamagabe na Nyarugenge
Urutonde MINALOC yashyize ahagaragara ku wa 21 Nzeri 2026 rugaragaza ko Nyamagabe yagize amanota 95,4%, ikurikirwa na Nyarugenge ifite 95,3%, Gicumbi ifite 94,7% na Gakenke ifite 94,6%, mu gihe Ruhango na Rusizi zanganyije 93,8%. Uturere 19 kuri 30 twagize nibura 90%, naho utwa nyuma ni Rutsiro (87%), Gatsibo (80,7%) na Nyagatare (80,5%).
Abaturage bahabwa serivisi n’abakozi bakoresha mudasobwa, mu birori by’Umunsi Nyafurika w’Irangamimerere
Amanota ashingiye ku mpuzandengo y’uko buri karere kitwaye mu kwandika abavutse, kwandika abapfuye no gukora isuzuma ry’icyateye urupfu (verbal autopsy), rikorwa hakusanywa amakuru mu muryango w’uwapfuye. Amakuru yakoreshejwe yavuye muri HMIS (sisitemu y’amakuru y’ubuzima), muri NCI-CRVS no mu nyandiko z’iryo suzuma. Umwaka ushize, ku wa 12 Kanama 2025, ibirori nk’ibi ku rwego rw’igihugu byabereye mu Karere ka Nyaruguru, kari kahize utundi mu 2024-2025; kuri uru rutonde rushya kari ku mwanya wa munani n’amanota 93,2%.
Abaturage bitabiriye ibirori bishimira ku ntebe z’aho byabereye
Abakorerabushake bambaye imipira y’icyatsi bishimira ibirori
Serivisi nziza ni inshingano z’abayobozi
Ashyikiriza Nyamagabe igihembo, Minisitiri Habimana yashimiye abaturage bayo kuba baritabiriye serivisi z’irangamimerere, avuga ko irangamimerere ari ingenzi mu iterambere ry’igihugu. Yagize ati “Kugira ngo tugere ku iterambere twifuza, bisaba ko igihugu kiba gifite abaturage bazwi, imibare yabo izwi neza. Ibyo bigatuma igihugu kibasha guteganya neza ibikorwaremezo nk’amashuri, amavuriro, amazi, amashanyarazi, igenamigambi ry’imiturire myiza n’ibindi.”
Minisitiri w’Ubutegetsi bw’Igihugu, Dominique Habimana, ageza ijambo ku bitabiriye ibirori
Yasabye abayobozi batanga izo serivisi kurushaho kunoza ibyo bakora, ati “Guha abaturage serivisi nziza si impuhwe, ni inshingano. Serivisi nziza yihuse yihutisha iterambere ry’uyisaba, Akarere n’Igihugu muri rusange.” Nk’uko Imvaho Nshya yabitangaje, yanaburiye abasiragiza abaturage, ati “Mubahe serivisi nziza nta kubasiragiza, kuko uzabirengaho akabikora azabihanirwa.” Pacis TV yo yatangaje ko yasabye abaturage kugaragaza abayobozi babaha serivisi mbi, ati “Iyo hari umuyobozi utanga serivisi mbi, abaturage bakwiye kubigaragaza kugira ngo ahwiturwe, akosore imyitwarire ye cyangwa afatirwe ibihano mu gihe bibaye ngombwa.”
Minisitiri Dominique Habimana ashyikiriza icyemezo cy’ishimwe cyagenewe Akarere ka Nyamagabe kubera umusaruro ushimishije mu kwandika ibikorwa by’irangamimerere mu 2025-2026
Umuyobozi w’Akarere ka Nyamagabe, Hildebrand Niyomwungeri, yagize ati “Irangamimerere ni imwe mu nkingi z’imiyoborere myiza.” Yashimiye inzego nkuru z’igihugu zashyizeho ibikenewe byose ngo umuturage ahabwe serivisi nziza, ati “Turishimira ko umwaka ushize twabaye aba mbere ku rwego rw’Igihugu mu mitangire ya serivisi z’irangamimerere.” Imvaho Nshya yanditse ko yijeje ko ako karere kazakomeza gushyira imbaraga mu kunoza serivisi kugira ngo kagume ku isonga.
Abayobozi n’abandi bashyitsi bakurikiye ibirori
Indangamuntu koranabuhanga n’ibibazo abaturage bagaragaje
Ibirori byajyanye no gutanga serivisi. Imvaho Nshya yatangaje ko Minisitiri Habimana yasobanuriwe aho igikorwa cyo kubarura no gufotora abifuza indangamuntu koranabuhanga kigeze, aho abaturage bagera ku 150, barimo abana 64, bari bamaze kwakirwa. Yagize ati “Ikoranabuhanga ridufasha kunoza imitangire ya serivisi. Turasaba n’abandi bake batarabikora kwihutira kwiyandikisha kugira ngo batazacikanwa no guhabwa ibyo amategeko abagenera.”
Umwana yicaye imbere y’ibyuma bifata ibiranga umuntu, mu gikorwa cyo kwandika abifuza indangamuntu koranabuhanga
Abayobozi bakurikirana uko abakozi bakira abaturage bakoresheje mudasobwa
Abaturage na bo bagaragaje imbogamizi. Ngarambe Celestin wo mu Murenge wa Gasaka yabwiye Pacis TV ko mu irangamimerere yanditswe nk’ingaragu, nyamara ari umusaza ufite umugore babana byemewe n’amategeko, bakaba bafitanye abana bakuru. Abandi bavuze ko basanga banditsweho abaturanyi badafitanye isano, ko ikoranabuhanga rimwe na rimwe ritinza serivisi, n’uko hari ibibazo bisaba kubanza kunyura mu butabera. Imvaho Nshya yongeraho ko abaturage bagaragaje ko ifumbire n’ishwagara bitabagereraho ku gihe. Minisitiri Habimana yabijeje ko ibyo bibazo bizafatirwa ingamba.
Umwe mu baturage afata ijambo imbere y’abitabiriye ibirori
Igice cy’abaturage bitabiriye ibirori bicaye ku ntebe z’aho byabereye
Icyumweru cyo kwegereza abaturage serivisi
Icyumweru cyatangijwe kizakorwamo ubukangurambaga bugamije gushishikariza abaturage kwitabira serivisi z’irangamimerere. Irangamimerere rikubiyemo ivuka, ishyingirwa, ugupfa, ugutandukana kw’abashyingiranywe, uguta agaciro kw’ishyingirwa, ukubera umubyeyi umwana utabyaye, ukwemerwa kw’abana bavutse ku babyeyi batashyingiranywe, ukwemera umwana n’ubwishingire bw’umwana. Imvaho Nshya ivuga ko iki cyumweru kizasozwa ku wa 28 Nzeri 2026.
Abaturage babyina mu birori byo kwizihiza Umunsi Nyafurika w’Irangamimerere
Abaturage barimo abageze mu zabukuru bakoma amashyi mu birori
Minisitiri Habimana yanasabye abaturage gukomeza kurwanya ibinyobwa bitujuje ubuziranenge n’ubusinzi, kwitegura neza igihembwe cy’ihinga cya 2027A, no kwirinda ibiza bishobora guterwa n’imvura nyinshi u Rwanda rugiye kwinjiramo.
Abaturage benshi bitabiriye ibirori bakurikiye ibiganiro
Ahabereye ibirori, imbere hari urubyiniro rwanditseho insanganyamatsiko y’umunsi
Umunsi Nyafurika w’Irangamimerere washyizweho n’inama ya kane y’abaminisitiri b’Afurika bashinzwe irangamimerere yabereye i Nouakchott mu 2017, wemezwa n’Inama Nshingwabikorwa y’Umuryango w’Afurika Yunze Ubumwe muri Mutarama 2018; ku rwego rw’umugabane wizihizwa ku wa 10 Kanama buri mwaka. Mu Rwanda, Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare (NISR) cyatangaje ko mu 2025 abana 356.838 banditswe mu irangamimerere, kandi ko igipimo cyo kwandikisha abavutse cyavuye kuri 90,3% mu 2024 kigera kuri 92,9% mu 2025, nk’uko RADIOTV10 yabitangaje.