U Rwanda na Uganda mu biganiro byo kunoza umubano i New York

Minisitiri Olivier J.P. Nduhungirehe na mugenzi we wa Uganda, Adonia Ayebare, bahuriye i New York ku wa 25 Nzeri 2026, baganira ku mubano w’ibihugu byombi n’ubufatanye mu karere, hashize ibyumweru bitandatu Ayebare agiye ku buyobozi bwa dipolomasi ya Uganda.
Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane w’u Rwanda, Olivier J.P. Nduhungirehe, yagiranye ibiganiro na mugenzi we wa Uganda, Ambasaderi Adonia Ayebare, ku wa 25 Nzeri 2026 i New York, ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81). Nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) yabitangaje, abayobozi bombi “bunguranye ibitekerezo ku mubano w’ibihugu byombi n’ubufatanye mu karere, banarebera hamwe amahirwe yo kurushaho gukomeza umubano hagati y’u Rwanda na Uganda.”
Nduhungirehe, uyoboye ububanyi n’amahanga bw’u Rwanda kuva muri Kamena 2024, na we yemeje ku rubuga rwa X ko yahuye na mugenzi we wa Uganda uwo munsi, ku munsi wa gatanu wa UNGA81. Nta masezerano cyangwa ibyemezo byihariye byatangajwe nyuma y’ibi biganiro.
Ayebare, umudipolomate umenyereye u Rwanda
Ibi biganiro byabaye hashize ibyumweru bitandatu gusa Ayebare atangiye imirimo nka Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga wa Uganda. Yarahiriye izi nshingano imbere ya Perezida Yoweri Museveni ku wa 11 Kanama 2026 mu Ngoro y’Umukuru w’Igihugu i Entebbe, atangira imirimo bukeye bwaho, ashyikirizwa ibikoresho by’akazi na Haruna Kasolo Kyeyune wari Minisitiri w’agateganyo kuva ku wa 22 Kamena 2026. Kuri uyu mwanya yasimbuye Jeje Odongo. Mbere yaho yari amaze imyaka icyenda ari Intumwa ihoraho ya Uganda mu Muryango w’Abibumbye i New York.
Mu butumwa yashyize ahagaragara nyuma yo guhabwa izi nshingano, Ayebare yagize ati: “Ndashimira Perezida Yoweri Museveni wangiriye icyizere akanshinga izi nshingano z’ingenzi. Ntegerezanyije amatsiko gutangira dipolomasi itanga umusaruro ku baturage bacu,” nk’uko ikinyamakuru Plus News cyo muri Uganda cyabitangaje. Ubwo yatangiraga imirimo, yasabye ambasade za Uganda gushyira imbere dipolomasi y’ubukungu n’ubucuruzi: gukurura ishoramari, guteza imbere ibyoherezwa mu mahanga no gushakira isoko ibicuruzwa bya Uganda, mu murongo w’intego yo kuzamura ubukungu bw’icyo gihugu bukagera kuri miliyari 500 z’amadolari ya Amerika bitarenze mu 2040, nk’uko The Independent yabyanditse.
Ayebare si mushya mu mubano w’ibihugu byombi. Hagati ya 2002 na 2005 yari Ambasaderi wa Uganda mu Rwanda no mu Burundi, nk’uko KT Press yabyanditse. Nyuma yaho, igihe umubano w’ibihugu byombi wari warajemo agatotsi, Perezida Museveni yamwohereje i Kigali inshuro zirenze imwe nk’intumwa ye yihariye.
Kuva ku mupaka wafunzwe kugeza ku masezerano mashya
Guhera mu 2017, umubano w’u Rwanda na Uganda wajemo igitotsi. U Rwanda rwashinjaga Uganda gushimuta no guhohotera abaturage barwo no gushyigikira imitwe ishaka guhirika ubutegetsi bwa Perezida Kagame, naho Uganda igashinja u Rwanda ubutasi. Umupaka wa Gatuna, inzira nyamukuru y’ubucuruzi hagati y’ibihugu byombi, wafunzwe muri Gashyantare 2019.
Ku wa 13 Ukuboza 2019, Nduhungirehe, icyo gihe wari Umunyamabanga wa Leta muri MINAFFET ushinzwe Umuryango w’Afurika y’Iburasirazuba, yayoboye intumwa z’u Rwanda mu nama ya kabiri ya Komisiyo yihariye ishinzwe gushyira mu bikorwa amasezerano y’ubwumvikane ya Luanda, yabereye i Kampala. Intumwa za Uganda zari ziyobowe na Sam Kutesa wari Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga. Muri uko kwezi kandi, Ayebare yashyikirije Perezida Paul Kagame ubutumwa bwa Museveni.
Ku wa 17 Mutarama 2022, Ayebare yongeye kugera i Kigali, maze yandika kuri Twitter ati: “Urakoze Perezida Paul Kagame kunyakira neza uyu munsi, ngo ngushyikirize ubutumwa bwihariye bwa Perezida Museveni,” nk’uko The Independent yo muri Uganda yabitangaje. Nyuma y’uruzinduko Muhoozi Kainerugaba, umuhungu wa Perezida Museveni, yagiriye i Kigali agahura na Perezida Kagame, umupaka wa Gatuna wongeye gufungurwa ku wa 31 Mutarama 2022, nyuma y’imyaka hafi itatu. Mbere y’uko ufungwa, mu 2018, ibyo Uganda yoherezaga mu Rwanda byari bifite agaciro karenga miliyoni 211 z’amadolari ya Amerika hashingiwe ku mibare ya Banki y’Isi, naho ibyo u Rwanda rwoherezaga muri Uganda byari bifite agaciro ka miliyoni 13 z’amadolari, nk’uko Africanews yabitangaje.
Kuva icyo gihe umubano wakomeje kuzahuka. Ku wa 22 Mata 2026, i Kampala habereye inama ya 12 ya Komisiyo ihuriweho ihoraho (JPC) hagati y’ibihugu byombi, iyobowe na Dr. Usta Kaitesi, Minisitiri wa Leta muri Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane, na John Mulimba, Minisitiri wa Leta wa Uganda ushinzwe ubutwererane mu karere. Hasinywe amasezerano y’ubwumvikane ane mu by’ubuzima, ubuhinzi, uburezi n’imiyoborere y’inzego z’ibanze. MINAFFET yavuze ko iyo komisiyo “ikomeje kuba urubuga rw’ingenzi hagati y’ibihugu byombi, ruhindura ubushake bwa politiki ubufatanye bufatika kandi butanga umusaruro.”