Bangui na Kigali: Umubano wa Centrafrique n’u Rwanda wagarutsweho i New York

Minisitiri Olivier J.P. Nduhungirehe na mugenzi we wa Centrafrique, Sylvie Baïpo-Temon, bahuriye i New York ku wa 23 Nzeri 2026, baganira ku gushimangira umubano w’ibihugu byombi, ku bufatanye mu by’umutekano n’iterambere no ku Nama ya Francophonie yegereje.
Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane, Olivier J.P. Nduhungirehe, yagiranye ibiganiro na mugenzi we wa Repubulika ya Centrafrique, Sylvie Baïpo-Temon, Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga, Francophonie n’Abanyacentrafrique baba mu mahanga, ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri 2026, i New York, ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81). Baganiriye ku gushimangira umubano w’ibihugu byombi no ku bufatanye mu by’umutekano n’iterambere.
Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) yatangaje ibyo biganiro ku wa 24 Nzeri 2026, ivuga ko “ibiganiro byibanze ku gushimangira umubano w’ibihugu byombi no guteza imbere ubufatanye mu byo byombi bishyira imbere, birimo umutekano n’iterambere.” Ni kimwe mu biganiro Minisitiri Nduhungirehe yagiranye ku munsi wa gatatu w’ibikorwa bye muri UNGA81, umunsi MINAFFET yavuze ko “ibikorwa birimbanyije.”
Mu butumwa yanyujije kuri X, buvuga icyarimwe kuri ibyo biganiro n’ibyo yagiranye na ba Minisitiri b’Ububanyi n’Amahanga ba Comores na Andorre, Minisitiri Nduhungirehe yanditse ati: “Twunguranye ibitekerezo ku mubano w’ibihugu byacu no ku Nama y’Abakuru b’Ibihugu bya Francophonie yegereje.”
Francophonie ku meza y’ibiganiro
Uretse ububanyi n’amahanga, Minisiteri iyobowe na Baïpo-Temon ishinzwe na Francophonie, kandi Centrafrique ni kimwe mu bihugu binyamuryango byuzuye by’Umuryango Mpuzamahanga w’Ibihugu Bikoresha Ururimi rw’Igifaransa (OIF). Ku wa 16 Ugushyingo 2026, mu Nama ya 20 ya Francophonie izabera i Phnom Penh muri Cambodge, Abakuru b’Ibihugu na za Guverinoma b’ibihugu 53 binyamuryango byuzuye bazatora Umunyamabanga Mukuru wa OIF uzayobora kuva mu 2027 kugeza mu 2030, nk’uko OIF ibitangaza. Abakandida ni bane, baturuka muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, Mauritanie, Roumanie n’u Rwanda. Umukandida w’u Rwanda ni Louise Mushikiwabo, usanzwe ayobora OIF, ushaka indi manda. Ibyatangajwe kuri ibi biganiro ntibigaragaza niba iyo kandidatire yaganiriweho by’umwihariko.
Baïpo-Temon ayoboye ububanyi n’amahanga bwa Centrafrique kuva ku wa 14 Ukuboza 2018. Mbere yo kwinjira muri Guverinoma yakoraga nk’umusesenguzi w’imari muri banki BNP Paribas. Nduhungirehe we yagizwe Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’u Rwanda muri Kamena 2024, asimbuye Dr Vincent Biruta.
Umutekano, inkingi y’umubano
U Rwanda rufite ingabo mu butumwa bw’Umuryango w’Abibumbye bwo kugarura amahoro n’ituze muri Centrafrique (MINUSCA) kuva mu 2014, kandi Minisiteri y’Ingabo yatangaje mu 2020 ko ruri mu bihugu bifitemo ingabo nyinshi. Mu Ukwakira 2019, MINAFFET yatangaje ko u Rwanda ari rwo rwari rufite abashinzwe kubungabunga amahoro benshi muri icyo gihugu: abasirikare 1.370 n’abapolisi 430.
Mu Ukuboza 2020, u Rwanda rwohereje muri Centrafrique izindi ngabo, hashingiwe ku masezerano y’ubufatanye mu by’ingabo ibihugu byombi byari bisanganywe. Minisiteri y’Ingabo yavuze ko icyo cyemezo cyafashwe nyuma y’uko inyeshyamba zishyigikiwe na François Bozizé zibasiye abasirikare b’u Rwanda bari muri MINUSCA, kandi ko izo ngabo zari no gufasha kugira ngo amatora rusange yo ku wa 27 Ukuboza 2020 abe mu mahoro no mu mutekano.
Abasirikare b’u Rwanda baracyari muri MINUSCA. Ku wa 21 Nzeri 2026, Minisiteri y’Ingabo yatangaje ko abakorera i Bria, mu ntara ya Haute-Kotto, bizihije Umunsi Mpuzamahanga w’Amahoro batanga ibikoresho by’ishuri ku banyeshuri b’Ishuri Ribanza rya Lydjama, kandi ko itsinda ryabo ry’abaganga ryavuye ku buntu abaturage 70.
Kuva i Bangui kugera i Kigali
Umubano w’ibihugu byombi wagiye ushimangirwa n’inzinduko z’abakuru b’ibihugu. Ku wa 15 Ukwakira 2019, Perezida Paul Kagame yagiriye i Bangui uruzinduko rw’umunsi umwe, rwe rwa mbere muri Centrafrique kuva Faustin-Archange Touadéra yatangira kuyobora icyo gihugu muri Werurwe 2016. Icyo gihe hasinywe amasezerano yerekeye ingabo, ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro na peteroli, n’iteza imbere ry’ishoramari, hamwe n’amasezerano y’ishoramari hagati y’ibihugu byombi, hanashyirwaho Komisiyo ihoraho ihuriweho n’ibihugu byombi.
Ku wa 5 Kanama 2021, Perezida Touadéra na we yagiriye uruzinduko mu Rwanda, ashimira Abanyarwanda ubufasha bwa tekiniki n’ubw’ibikorwa bahaye ingabo za Centrafrique. Icyo gihe Perezida Kagame yasobanuye uko ingabo z’u Rwanda ziri muri MINUSCA n’izoherejwe ku bw’amasezerano y’ibihugu byombi zuzuzanya. Yagize ati: “Twasabwe kohereza ingabo nyinshi kurushaho munsi y’ibendera ry’Umuryango w’Abibumbye. Buri gihe twiteguye kubikora kuko tubifitiye ubushobozi kandi twabisabwe. Ku rundi ruhande, ingabo zoherejwe ku bw’amasezerano y’ibihugu byombi ziri aho nk’inyongera, kuko umutwe umwe ushobora gutabara vuba kurusha undi,” nk’uko Agence Afrique yabitangaje.
Touadéra yongeye kugera i Kigali ku wa 23 Ugushyingo 2025 mu ruzinduko rw’akazi rw’iminsi ibiri. Nk’uko KT Press yabitangaje, bukeye bwaho yagiranye na Perezida Kagame ibiganiro byibanze ku mutekano, mbere y’amatora rusange yo muri Centrafrique yo ku wa 28 Ukuboza 2025. Nyuma y’ibyo biganiro, Touadéra yagize ati: “Ubufasha bw’u Rwanda n’ishoramari ryarwo rigenda ryiyongera muri Centrafrique bigaragaza ubu bufatanye bukomeye.” Ku wa 19 Mutarama 2026, Urukiko rurinda Itegeko Nshinga rwa Centrafrique rwemeje ko Touadéra yongeye gutorwa ku majwi 77,90%, atorerwa manda ya gatatu, mu matora abatavuga rumwe n’ubutegetsi bamaganye.