Minisitiri Nduhungirehe yaganiriye n’Umujyanama wihariye wa Loni ku gukumira Jenoside

Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga Olivier J.P. Nduhungirehe na Prof. Chaloka Beyani, Umujyanama wihariye w’Umunyamabanga Mukuru wa Loni ushinzwe gukumira jenoside, baganiriye i New York ku gukumira amakimbirane na jenoside no gukaza ingamba zo kurinda abaturage bari mu kaga.
Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane, Olivier J.P. Nduhungirehe, yagiranye ibiganiro na Prof. Chaloka Beyani, Umujyanama wihariye w’Umunyamabanga Mukuru w’Umuryango w’Abibumbye (Loni) ushinzwe gukumira jenoside. Ibi biganiro byabereye i New York ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81), byibanze ku gukumira amakimbirane, gukumira jenoside no gukaza ingamba mpuzamahanga zo kurinda abaturage bari mu kaga.
Nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) yabitangaje ku wa 25 Nzeri 2026, impande zombi “zunguranye ibitekerezo ku gukumira amakimbirane, ku gukumira jenoside no ku kamaro ko gukaza imbaraga mpuzamahanga zigamije kurinda abaturage bari mu kaga.” Iyi nama yari imwe mu nama Minisitiri Nduhungirehe yagiranye n’abayobozi batandukanye ku ruhande rwa UNGA81.
Umujyanama ushinzwe kuburira Loni hakiri kare
Chaloka Beyani ni umunyamategeko ukomoka muri Zambia, impuguke mu mategeko mpuzamahanga no mu burenganzira bwa muntu. Umunyamabanga Mukuru wa Loni, António Guterres, yamushyize kuri uyu mwanya muri Kanama 2025, ku rwego rwa Under-Secretary-General (rumwe mu nzego zo hejuru mu buyobozi bwa Loni), asimbura Umunyakenya Alice Wairimu Nderitu. Mbere yaho yari umwarimu w’amategeko mpuzamahanga muri London School of Economics (LSE) kuva mu 1996, kandi kuva mu 2010 kugeza mu 2016 yabaye Intumwa yihariye ya Loni ishinzwe uburenganzira bw’abantu bavanywe mu byabo bakaguma imbere mu gihugu.
Uyu mwanya washyizweho mu 2004, ubwo hibukwaga ku nshuro ya 10 Jenoside yakorewe Abatutsi. Icyo gihe uwari Umunyamabanga Mukuru wa Loni, Kofi Annan, yashyizeho Umujyanama wihariye wa mbere ushinzwe gukumira jenoside, nyuma y’uko amaperereza yigenga agaragaje ko Loni yananiwe kurinda abaturage mu Rwanda no mu karere ka Balkans, by’umwihariko i Srebrenica. Inshingano z’uyu mujyanama ni ugukusanya amakuru ku ihohoterwa rikomeye ry’uburenganzira bwa muntu rishingiye ku bwoko cyangwa ku nkomoko rishobora kubyara jenoside, kuburira hakiri kare Umunyamabanga Mukuru n’Akanama ka Loni gashinzwe Umutekano, no gutanga inama ku ngamba zo gukumira cyangwa guhagarika jenoside.
Yari aherutse i Kigali muri Kwibuka32
Muri Mata 2026, Prof. Beyani yari mu Rwanda mu bikorwa byo Kwibuka ku nshuro ya 32 Jenoside yakorewe Abatutsi. Yakiriwe na Perezida Paul Kagame i Kigali ku wa 8 Mata 2026, naho ku wa 10 Mata 2026 Minisitiri Nduhungirehe na we aramwakira.
Mu nama mpuzamahanga ku gukumira jenoside yabereye muri Intare Conference Arena i Kigali ku wa 8 Mata, ikitabirwa n’abarenga 500, Beyani yavuze ko amahanga akomeje kunanirwa kubahiriza inshingano yo kurinda abaturage, kuva muri Sudani no mu Burasirazuba bwo Hagati kugeza mu karere k’Ibiyaga Bigari. Yagize ati: “Jenoside ni urugendo rufata igihe cyo gutegurwa no gushyirwa mu bikorwa; aho ni ho haba amahirwe yo kuyikumira,” nk’uko KT Press yabitangaje.
Muri iyo nama kandi, nk’uko KT Press yabyanditse, yashimye inzira u Rwanda rwanyuzemo nyuma ya Jenoside, agira ati: “U Rwanda rwagaragaje ko ubwiyunge bushoboka. Binyuze mu nzego z’ubutabera, uburezi, kwibuka n’ingamba zihariye zo kurwanya kutihanganirana, iki gihugu cyubatse umusingi w’amahoro arambye.” Yongeyeho ko uburyo bwiza bwo guha icyubahiro abazize n’abarokotse Jenoside yakorewe Abatutsi “ari ukwemeza ko nta wundi uzongera kugirirwa ibyaha nk’ibyo.”
U Rwanda rusaba ko ibimenyetso bitirengagizwa
Gukumira jenoside ni ingingo Minisitiri Nduhungirehe yari yagarutseho muri Loni mu mwaka ushize. Ku wa 25 Nzeri 2025, ubwo yagezaga ijambo ry’u Rwanda ku Nteko Rusange ya 80 ya Loni, yasabye uyu muryango kutirengagiza ibimenyetso bya mbere bya jenoside mu burasirazuba bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo. Yagaragaje impungenge zatewe n’imitwe ya Wazalendo ihabwa intwaro kandi igashyigikirwa na Leta ya Congo, avuga ko ikora ihohoterwa ritabarika, harimo no gutwika imidugudu yose y’Abatutsi b’Abanyekongo.
Icyo gihe yagize ati: “Kubungabunga amahoro byonyine ntibihagije. Kenshi tubabazwa n’uko amakimbirane yongera kubura kuko impamvu-muzi zayo zitakemuwe neza. Gukumira, guhuza impande no kubaka amahoro mu buryo bufatika bigomba kuba ibyo twitabaza mbere na mbere,” nk’uko The New Times yabitangaje.
Minisitiri Nduhungirehe yari yaranaganiriye n’uwabanjirije Beyani kuri uyu mwanya: ku wa 7 Ugushyingo 2024 yakiriye i Kigali Alice Wairimu Nderitu, wari Umujyanama wihariye wa Loni ushinzwe gukumira jenoside icyo gihe, baganira ku bufatanye bw’u Rwanda na Loni mu kubaka amahoro no gukumira jenoside.