“Ndacyafite intego nini kuri uyu muryango” - Mushikiwabo wiyamamariza indi manda muri OIF

Mu kiganiro na France 24, Louise Mushikiwabo, umukandida w’u Rwanda kuri manda ya gatatu ku buyobozi bwa OIF, yavuze ko adatinya amatora ya mbere mu mateka y’uyu muryango kandi ko afite impamvu zo kwizera ko ari umukandida ukomeye, ariko ko icyemezo kizafatwa n’Abakuru b’Ibihugu.
Louise Mushikiwabo, Umunyamabanga Mukuru w’Umuryango Mpuzamahanga w’Ibihugu Bikoresha Ururimi rw’Igifaransa (OIF) akaba n’umukandida w’u Rwanda kuri manda ya gatatu, yavuze ko adatinya amatora ya mbere mu mateka y’uyu muryango, ko afite impamvu zo kwizera ko ari umukandida ukomeye, ariko ko icyemezo cya nyuma kizafatwa n’Abakuru b’Ibihugu.
Ibi yabigarutseho mu kiganiro “En tête-à-tête” cya France 24, yagiranye n’umunyamakuru Marc Perelman, cyatambutse ku wa 25 Nzeri 2026. Iki kiganiro cyasangijwe na Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) ku mbuga nkoranyambaga zayo.
Mu kwezi k’Ugushyingo 2026, OIF izahitamo Umunyamabanga Mukuru wayo binyuze mu matora, bwa mbere mu mateka yayo. Kuva uyu mwanya washyirwaho mu 1997, uwawujyagaho yemezwaga binyuze mu bwumvikane bw’Abakuru b’Ibihugu, nta matora abaye. Mushikiwabo yavuze ko ari ikintu cyiza cyane ku muryango umaze imyaka 56 ubayeho.
Yagize ati: “Njyewe ntabwo ntinya amatora. Sinakwiye kuyatinya kuko mu nyandiko nshya za OIF nagizemo uruhare, nashyigikiye ko mu ivugurura ry’umuryango hateganywa amatora igihe habuze ubwumvikane. Sinari kugira uruhare muri izo nyandiko ngo hanyuma nange amatora.”
Abakandida bane, buri gihugu ijwi rimwe
Abakandida bane ni bo bahatanira uyu mwanya: Mushikiwabo watanzwe n’u Rwanda, Juliana Amato Lumumba wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), Coumba Bâ wa Mauritanie na Dacian Cioloș wahoze ari Minisitiri w’Intebe wa Romania. Ku wa 30 Kamena 2026, i Paris, bagejeje imigambi yabo ku Baminisitiri b’Ububanyi n’Amahanga b’ibihugu binyamuryango, bwa mbere mu mateka ya OIF.
Ubu buryo bushya bwashyizweho n’ivugurura ryemejwe mu nama idasanzwe y’Abaminisitiri yo muri Werurwe 2022. Uzayobora OIF muri manda ya 2027–2030 azatorwa n’Abakuru b’Ibihugu na za Guverinoma b’ibihugu 53 binyamuryango byuzuye, ku wa 16 Ugushyingo 2026, mu Nama ya 20 ya Francophonie izabera i Phnom Penh muri Cambodge. OIF igizwe n’ibihugu na za guverinoma 90: abanyamuryango buzuye 53, abanyamuryango bungirije 5 n’indorerezi 32.
Abajijwe niba yibona nk’ufite amahirwe kurusha abandi, Mushikiwabo yirinze kubyemeza: “Byaba ari ukwiyemera kuvuga ngo ‘ni njye ufite amahirwe menshi’, kuko amatora ntarangira kugeza ku munota wa nyuma. Ariko mfite umusaruro washimwe n’Abakuru b’Ibihugu inshuro nyinshi. Kandi ndacyafite intego nini kuri uyu muryango.” Yongeyeho ko, kubera inshingano yahoranye nka Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’u Rwanda kuva mu 2009 kugeza mu 2018, afitanye umubano wa hafi n’abayobozi benshi.
Abajijwe niba yizeye amajwi y’ibihugu bifite ijambo rikomeye nk’u Bufaransa na Canada, yasubije ko ibyo byabazwa ibyo bihugu ubwabyo, kuko atazi amabanga y’ibihugu binyamuryango, ariko ko afite ubushyigikirwe bwinshi, abishingiye ku biganiro yagiranye n’ibihugu byinshi binyamuryango, kandi ko atuje. Ati: “Mfite impamvu zituma ntekereza ko ndi umukandida ukomeye, ariko icyemezo kizafatwa n’Abakuru b’Ibihugu.”
Yavuze ko ari icyubahiro kuri we gushyigikirwa na Côte d’Ivoire, yanamushyigikiye ikanagira uruhare ubwo yiyamamazaga bwa mbere, ariko yibutsa ko buri gihugu gifite ijwi rimwe: “Hari ibihugu by’ingenzi, hari ibihugu bifite ijambo, hari abaterankunga bakomeye, ariko ibihugu na za guverinoma 53 byose bitora, buri kimwe gifite ijwi.”
RDC n’ibihugu bitatu bya Sahel
Abajijwe ku mukandida wa RDC, Juliana Lumumba, mu gihe u Rwanda na RDC bimaze igihe bifitanye amakimbirane, Mushikiwabo yagize ati: “Ndababwiza ukuri: ntawahakana ko hari amakimbirane hagati y’igihugu cyanjye n’umuturanyi wacyo RDC, kandi si amakimbirane mashya. Ariko ntekereza ko uku guhangana kudakwiye kugira umwanya muri OIF.” Yavuze ko atemera ko aya matora ari urugamba rw’ibihugu byombi, kuko agamije guhitamo muri abo bakandida bane ushoboye kuyobora no gucunga umuryango neza.
Umunyamakuru yamubajije niba ibirego u Rwanda rushinjwa n’Umuryango w’Abibumbye ku kuba muri RDC no gusahura umutungo wayo, ndetse n’ibihano rwafatiwe n’Ubumwe bw’u Burayi na Leta Zunze Ubumwe za Amerika, bitabangamira kandidatire ye. Yasubije ko bidakwiye kuba ikibazo: “Hari ibihugu byinshi mu ruhando mpuzamahanga bifitanye amakimbirane. Iyaba abayobozi b’imiryango mpuzamahanga batoranywaga hashingiwe ku bucuti cyangwa ku makimbirane ibihugu byabo bifitanye n’ibindi, byari kuba bigoye cyane.” Yongeyeho ko bizaharirwa Abakuru b’Ibihugu kwemeza niba ibyo byagira uruhare mu mahitamo yabo.
Ku kibazo cya Mali, Burkina Faso na Niger byavuye muri OIF mu 2025, nyuma yo guhagarikwa no gufatirwa ibihano, Mushikiwabo yavuze ko atari kwifuza kuba Umunyamabanga Mukuru w’umuryango ibihugu bivamo. Ati: “Nababajwe cyane no kugenda kw’ibihugu bitatu bya Sahel. Niba ari ugutsindwa, si ugutsindwa k’Umunyamabanga Mukuru wa Francophonie.” Yavuze ko kuvamo kwabyo kwatewe n’imidugararo ya politiki mpuzamahanga, kandi ko ibihano bifatwa n’ibihugu binyamuryango ubwabyo, hashingiwe ku Itangazo rya Bamako byose byemeranyijeho.
Abajijwe niba azaharanira ko ibyo bihugu bigaruka aramutse yongeye gutorwa, yasubije ko nta kindi yifuza uretse icyo. Yavuze ko yagerageje guhura n’abayobozi babyo ntibamusubize, ariko ko umuryango ukomeje kuba uwabo: “Turi umuryango ushingiye ku bufatanye bw’abaturage. Nakwishimira cyane ko ibi bihugu byagaruka mu muryango.”
U Rwanda rwongeye kumushyigikira
Mushikiwabo yemejwe bwa mbere nk’Umunyamabanga Mukuru wa OIF ku wa 12 Ukwakira 2018, mu Nama y’Abakuru b’Ibihugu yabereye i Yerevan muri Armenia, atangira imirimo muri Mutarama 2019. Yongeye kwemezwa kuri uwo mwanya ku wa 20 Ugushyingo 2022 i Djerba muri Tunisia. Aramutse yongeye gutorwa, yaba abaye Umunyamabanga Mukuru wa kabiri uyoboye manda eshatu, nyuma ya Abdou Diouf wahoze ari Perezida wa Senegal.
U Rwanda rwatangaje muri Mutarama 2026 ko rumushyigikiye kuri manda ya gatatu, binyuze kuri Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga Olivier Nduhungirehe mu kiganiro yagiranye na Jeune Afrique. Ku wa 21 Nzeri 2026, i New York, ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye, Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva yakiriye ibirori byo gushyigikira kandidatire ye, ashima ibyo yagezeho mu myaka umunani amaze ayobora OIF.