Ihindagurika ry’ibihe: U Rwanda rwasabye muri CVF ko kwirinda ingaruka bijyana no kugabanya imyuka ihumanya

Mu Nama ya Kane y’Abayobozi b’Ihuriro ry’Ibihugu bibangamiwe cyane n’ihindagurika ry’ibihe (CVF) i New York, Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva yavuze ko iryo hindagurika ryabaye “umusoro uhoraho” ku iterambere ry’u Rwanda, asaba ko guhangana n’ingaruka zaryo bijyana no kugabanya byihuse imyuka ihumanya ikirere.
Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva yabwiye abayobozi b’ibihugu bibangamiwe cyane n’ihindagurika ry’ibihe ko iryo hindagurika ryabaye “umusoro uhoraho” ku iterambere ry’u Rwanda, ashimangira ko kongera ubushobozi bwo guhangana n’ingaruka zaryo bigomba kujyana no kugabanya byihuse imyuka ihumanya ikirere. Yabivugiye mu Nama ya Kane y’Abayobozi b’Ihuriro ry’Ibihugu bibangamiwe cyane n’ihindagurika ry’ibihe (Climate Vulnerable Forum, CVF), yabaye ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri 2026, ku cyicaro cy’Umuryango w’Abibumbye i New York.
Iyo nama yabereye ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81), aho Dr. Nsengiyumva yari ahagarariye Perezida Paul Kagame. Yayobowe na Minisitiri w’Intebe wa Barbados, Mia Amor Mottley, uyoboye iri huriro muri iki gihe. Yahuje Abakuru b’Ibihugu na za Guverinoma n’intumwa z’ibihugu bigize CVF-V20, hamwe n’abahagarariye G7, G20, ibigo by’imari bigamije iterambere n’Umuryango w’Abibumbye.
Inama ya Kane y’Abayobozi ba CVF yabereye ku cyicaro cy’Umuryango w’Abibumbye i New York ku wa 23 Nzeri 2026
“Umusoro uhoraho” ku iterambere
Dr. Nsengiyumva yavuze ko u Rwanda, nk’igihugu kiri muri CVF, rwumva neza inshingano ruhuriyeho n’ibindi bihugu yo gutanga igisubizo gifatika ku kibazo cy’ihindagurika ry’ibihe. Yagaragaje ko isuzuma riheruka ryerekana ko ingaruka z’iryo hindagurika zishobora kugabanya umusaruro mbumbe w’u Rwanda ku kigero kiri hagati ya 5% na 7%. Nk’uko KT Press yabitangaje, yagize ati: “Ibyo si ibyago bya kure cyangwa ikiza kimwe umuntu yakwikuramo. Ni umusoro uhoraho ku iterambere ryacu, twakwa twaba ari twe twateje ibyangiritse cyangwa atari twe.”
Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva mu nama ya CVF, yicaye ahagenewe intumwa z’u Rwanda (Ifoto yatangajwe na KT Press)
Minisitiri w’Intebe yatangaje ko u Rwanda rushyigikiye Itangazo ry’Abayobozi ba CVF-V20 n’ishyirwa mu bikorwa ry’ikigega Lifeline Fund, kigamije gufasha ibihugu byibasiwe n’ihindagurika ry’ibihe kubona amafaranga igihe bihuye n’ibiza. Nk’uko Le Canapé yabitangaje, yagize ati: “Dushyigikiye urugendo rwo guha CVF-V20 umwanya w’indorerezi mu Muryango w’Abibumbye, kuko ibihugu byikoreye uyu mutwaro bikwiye kumvikanisha ijwi ryabyo kurushaho aho ibyemezo bibireba bifatirwa.”
Yavuze kandi ko u Rwanda rushyigikiye ivugururwa ry’imiterere y’urwego mpuzamahanga rw’imari, kuko guhangana n’ingaruka ku rugero rungana n’uburemere bw’ibyago ibi bihugu bihura na byo bidashobora gutererwa inkunga hakurikijwe uburyo bw’imari buriho ubu. Ati: “Dukeneye inkunga ihendutse n’ishoramari bingana n’ubwihutirwe bw’ikibazo turimo gusobanura.”
Dr. Justin Nsengiyumva ku meza y’inama, iruhande rw’ibyapa by’ibihugu birimo Saint Vincent and the Grenadines, Filipine, Pakisitani na Nepal
Kwihanganira ingaruka byonyine ntibihagije
Dr. Nsengiyumva yashimangiye ko kongera ubushobozi bwo guhangana n’ingaruka bidashobora gusimbura kugabanya imyuka ihumanya ikirere. Nk’uko KT Press yabitangaje, yagize ati: “Dushobora kubaka ubushobozi bwose bushoboka bwo guhangana n’ingaruka, nyamara tugakomeza gusubira inyuma niba imyuka ihumanya ikirere ikomeje kwiyongera ku muvuduko iriho ubu.” Yongeyeho ko iyo nshingano ireba mbere na mbere ibihugu byohereza imyuka myinshi, ariko ko buri gihugu gifite uruhare rwacyo, kandi ko u Rwanda rwiteguye kugira urwarwo.
Mu ngamba zifatika kandi zihutirwa yagaragaje harimo gushyira mu bikorwa byuzuye Ivugururwa rya Kigali ry’Amasezerano ya Montreal, rigamije kugabanya imyuka yo mu bwoko bwa HFC ikoreshwa cyane mu byuma bikonjesha. Nk’uko IGIHE yabitangaje, yavuze ko iryo vugururwa, rishyizwe mu bikorwa byuzuye, ryarinda Isi kwiyongeraho ubushyuhe bugera kuri dogere selisiyusi 0,5 mu mpera z’iki kinyejana, na dogere 1 iyo rijyanishijwe no kunoza imikoreshereze y’ingufu.
U Rwanda ruzakira i Kigali inama ya 38 y’ibihugu biri mu Masezerano ya Montreal (MOP38), kuva ku wa 2 kugeza ku wa 6 Ugushyingo 2026, nyuma y’imyaka icumi iryo vugururwa ryemerejwe i Kigali. Minisitiri w’Intebe yabwiye abari mu nama ko uwo munsi i New York hatangijwe Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali, abasaba kwinjiramo no kuzitabira MOP38. Mu magambo ye yatangajwe na RBA, yagize ati: “Twese hamwe, dushobora gufata ingamba zifatika zo kugabanya intege nke twese dusobanukiwe neza, tugatuma ibihugu byacu birushaho kugira umutekano.”
Abahagarariye ibihugu bigize CVF-V20 n’abafatanyabikorwa babyo bakurikiye ibiganiro
Ihuriro ry’ibihugu 77 ryongereye Barbados manda
CVF yashinzwe mu 2009, ubwo ibihugu 11 mu byibasirwa cyane n’ihindagurika ry’ibihe byahuriraga i Malé, umurwa mukuru wa Maldives, byitegura inama ya 15 y’ibihugu biri mu Masezerano y’Umuryango w’Abibumbye ku ihindagurika ry’ibihe (COP15). Ubu, ifatanyije n’itsinda rya V20 rihuza abaminisitiri b’imari b’ibyo bihugu, igizwe n’ibihugu 77 birimo u Rwanda, nyuma y’uko muri iyi nama hakiriwe abanyamuryango bashya: Repubulika ya Santrafurika, Zambia na Saint Vincent and the Grenadines.
Nk’uko itangazo rya CVF ribivuga, Mia Amor Mottley yagaragaje ko ibihugu bigize iri huriro biri ku murongo w’imbere mu guhura n’ingaruka z’ihindagurika ry’ibihe, kuva ku nkubi z’imiyaga muri Karayibe kugeza ku myuzure yatewe no gushonga kw’ibibarafu muri Nepal. Yagize ati: “Ibihugu byagize uruhare runini mu guteza iki kibazo birimo kwisubiraho ku byo byiyemeje no ku nshingano z’amateka bifite, mu gihe nyacyo dukeneye kongera kwihutisha ibikorwa kugira ngo tugerageze kurinda ko igipimo cya dogere 1,5 cyemeranyijweho i Paris kirengwa mu gihe cya vuba.”
Minisitiri w’Intebe wa Barbados, Mia Amor Mottley, yicaye ahanditse “CVF-V20 Chair” ubwo yayoboraga inama (Ifoto: CVF-V20)
Mu Itangazo ry’Abayobozi ryemerejwe mu gusoza inama, ibihugu bya CVF byiyemeje gutangira gushyira mu bikorwa gahunda ya V2V (Vulnerability to Viability, ni ukuvuga kuva mu ntege nke ujya ku bushobozi), iyobowe na Guverinoma ya Barbados n’Ikigega cya OPEC gishinzwe Iterambere Mpuzamahanga, igamije kugeza imari ihendutse kandi y’igihe kirekire ku bihugu bigira uruhare ruto mu myuka ihumanya ikirere nyamara bihura n’ingaruka zikomeye z’ihindagurika ry’ibihe, cyane cyane mu by’amazi, uburezi n’ubuzima. Byasabye kandi ko imari igenewe guhangana n’ihindagurika ry’ibihe igera kuri tiriyari 1,3 z’amadolari ya Amerika buri mwaka bitarenze 2035, kandi ko hihutishwa ishyirwa mu bikorwa ry’intego nshya yemeranyijweho, irimo miliyari 300 z’amadolari buri mwaka ibihugu byateye imbere bigomba kuyobora mu gutanga.
Abayobozi ba CVF kandi bongereye Barbados umwaka umwe ku buyobozi bw’iri huriro. Mottley yagize ati: “Gukorera ibihugu byibasirwa n’ihindagurika ry’ibihe si manda tubara, ni inshingano twikoreye.” Bakiriye kandi Carlos Alvarado Quesada, wahoze ari Perezida wa Costa Rica, uzaba Umunyamabanga Mukuru wa kabiri wa CVF-V20 bitarenze Mutarama 2027.