Kubaka igihugu cyiteguye AI: Ibitekerezo by’u Rwanda mu nama ya 3G yateguwe na Singapore

Mu nama ya 19 y’Abaminisitiri b’ihuriro Global Governance Group (3G) yakiriwe na Singapore i New York ku wa 23 Nzeri 2026, Minisitiri Nduhungirehe yagaragaje ko gushora imari mu bumenyi no mu bikorwaremezo by’ikoranabuhanga, no gushimangira ubufatanye mpuzamahanga, ari ingenzi kugira ngo AI igirire akamaro bose.
Kugira ngo ubwenge buhangano (AI) bugirire akamaro abantu bose, ibihugu bikwiye gushora imari mu bumenyi no mu bikorwaremezo by’ikoranabuhanga. Ubwo ni bumwe mu butumwa Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane, Olivier J.P. Nduhungirehe, yatanze ku wa 23 Nzeri 2026 i New York, mu nama ya 19 y’Abaminisitiri b’ihuriro Global Governance Group (3G) yakiriwe na Singapore ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81).
Iyi nama yari ifite insanganyamatsiko igira iti “Kubaka igihugu cyiteguye AI” (Building an AI-ready Country). Uwayakiriye ni Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga wa Singapore, Dr Vivian Balakrishnan. Yabereye ku Biro Bihagarariye Singapore mu Muryango w’Abibumbye, ihuriza abayobozi b’ibihugu bigize iryo huriro ku ifunguro rya mu gitondo.
Nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) yabitangaje ku wa 24 Nzeri 2026, mu ijambo rye Minisitiri Nduhungirehe yagaragaje akamaro ko gushora imari mu bumenyi n’ibikorwaremezo by’ikoranabuhanga, guteza imbere ihangwa ry’udushya rikorwa mu buryo bufite inshingano, no gushimangira ubufatanye mpuzamahanga kugira ngo AI igire uruhare mu iterambere ridaheza kandi rirambye. MINAFFET yavuze ko icyumweru cy’inama nkuru za UNGA81 ari “n’umwanya wo guteza imbere ibiganiro ku bibazo bigena ejo hazaza.”
Abitabiriye inama ya 19 y’Abaminisitiri b’ihuriro 3G yabereye ku Biro Bihagarariye Singapore muri Loni i New York, ku wa 23 Nzeri 2026. Ku meza hari ifunguro rya mu gitondo n’ibyapa biriho amazina y’ibihugu, birimo u Busuwisi na Slovenia. (Ifoto: Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga ya Qatar)
Amerika iyoboye G20 yari mu biganiro
Nk’uko itangazo rya 3G ryashyizwe ahagaragara na Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga ya Singapore ribivuga, Abaminisitiri ba 3G bishimiye ko Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ziyoboye G20 muri uyu mwaka wa 2026, zitabiriye iyi nama. Amerika yabagejejeho ibyavuye mu nama z’ingenzi za G20 zimaze kuba n’aho imyiteguro y’Inama y’Abakuru b’Ibihugu bya G20 izabera i Miami kuva ku wa 14 kugeza ku wa 15 Ukuboza 2026 igeze. Muri izo nama harimo iy’Abaminisitiri ba G20 ku guhanga udushya yabaye kuva ku wa 1 kugeza ku wa 2 Nzeri 2026, yemerejwemo Intego za G20 ku iterambere rishingiye kuri AI (G20 AI Prosperity Objectives).
Ku nsanganyamatsiko y’inama, itangazo rivuga ko ibihugu bya 3G na Amerika “byashimangiye akamaro k’ubushobozi bw’abantu, ndetse n’umutekano n’ubudahangarwa mu by’ingufu, mu gutuma igihugu kiba cyiteguye AI.” Banemeje ko buri gihugu gifite ububasha bwo kubaka ubushobozi bwacyo muri AI hashingiwe ku miterere n’ibyo gishyira imbere, kandi ko ubufatanye mpuzamahanga no guhanahana ubumenyi bikwiye gukomeza kugira ngo inyungu za AI zigere kuri benshi.
Abandi bayobozi bitabiriye inama na bo bagaragaje ibyo bashyira imbere. Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubucuruzi bw’Amahanga wa Jamaica, Kamina Johnson Smith, yagarutse ku byo igihugu cye gikora mu kwitegura AI no guhugura abakozi, anagaragaza akamaro ko kubona inguzanyo zoroheje zafasha ibihugu biri mu nzira y’amajyambere kongera ubumenyi bw’abaturage kuri AI no gutegura abakozi, nk’uko Minisiteri ayoboye yabitangaje. Saeed Al Hajeri, Umunyamabanga wa Leta muri Leta Zunze Ubumwe z’Abarabu, we yashimangiye akamaro k’ubufatanye mpuzamahanga, guhanahana ubumenyi no kongera ubushobozi mu rugendo rwo kugira abakozi bashoboye gukorana na AI, nk’uko ibiro bihagarariye igihugu cye muri Loni byabitangaje.
3G, ijwi ry’ibihugu bito n’ibiciriritse imbere ya G20
Global Governance Group ni ihuriro ridashingiye ku masezerano, rihuza ibihugu 30 bito n’ibiciriritse bigize Umuryango w’Abibumbye. Ryashinzwe na Singapore mu 2009 hagamijwe, mu bindi, guteza imbere ibiganiro hagati ya G20 n’ibindi bihugu bigize Loni, nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga ya Singapore ibisobanura.
Minisitiri Nduhungirehe na we yagarutse ku mateka y’izi nama. Ku wa 24 Nzeri 2026, abinyujije ku rubuga rwa X, yanditse ati “Imyaka 17 Singapore imaze itegura inama z’Abaminisitiri ba Global Governance Group (3G) zibera ku ifunguro rya mu gitondo ku ruhande rwa UNGA, hagamijwe kuziba icyuho kiri hagati ya G20 n’ibihugu bito n’ibiciriritse.”
U Rwanda ni kimwe mu bihugu bitatu by’Afurika biri muri iri huriro, hamwe na Botswana na Senegal. Inama y’Abaminisitiri baryo iba buri mwaka ku ruhande rwa UNGA, kandi u Rwanda rwagiye ruyitabira: mu 2021, Dr Vincent Biruta wari Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga icyo gihe yitabiriye iya 14, naho mu 2024 Minisitiri Nduhungirehe yitabiriye iya 17, yari igamije kureba uko 3G na G20 byafatanya gukemura ibibazo byugarije umuryango mpuzamahanga.
AI mu cyerekezo cy’u Rwanda
Ibyo u Rwanda rwashyize imbere i New York bihuye n’urugendo rumaze igihe mu gihugu. Ku wa 20 Mata 2023, Inama y’Abaminisitiri yemeje Politiki y’Igihugu ku bwenge buhangano. Nk’uko KT Press ibisobanura, iyi politiki yibanda ku kubaka ubumenyi muri AI, gushimangira ubushakashatsi n’udushya, kunoza ibikorwaremezo by’amakuru, gushishikariza abikorera gushora imari, no gushyiraho uburyo bw’imiyoborere butuma AI itezwa imbere kandi igakoreshwa mu buryo bukurikiza indangagaciro, butekanye kandi budaheza.
Ubwo iyi politiki yatangizwaga, Minisitiri w’Ikoranabuhanga na Inovasiyo, Paula Ingabire, yasobanuye ko ubumenyi ari bwo shingiro ryayo: “Iyo urebye politiki yacu y’igihugu ku bwenge buhangano, ubona ko 70% byayo byibanda ku bumenyi. Ibyo byakozwe nkana, kuko twari tuzi ko tudafite ubumenyi bukwiye tutazigera dushobora gushyigikira uru rwego n’impinduka zijyana na rwo,” nk’uko KT Press yabitangaje.
Muri Mata 2025, Kigali yakiriye Inama Mpuzamahanga ku bwenge buhangano muri Afurika (Global AI Summit on Africa), naho ku wa 8 Kamena 2026 Inama y’Abaminisitiri yemeje ishyirwaho ry’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe ubwenge buhangano (National Artificial Intelligence Agency), kizihutisha iterambere, udushya, ikoreshwa, ishoramari n’imiyoborere bya AI mu Rwanda.