Kwitegura ibyorezo: U Rwanda na Armenia bateguye ibiganiro na Pandemic Fund i New York

Mu biganiro u Rwanda na Armenia byateguye ku bufatanye na Pandemic Fund i New York, Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva yifashishije uko u Rwanda rwahashye Marburg mu 2024, asaba ibihugu gushora imari mu kwitegura ibyorezo mbere y’uko byaduka.
Guverinoma z’u Rwanda na Armenia, ku bufatanye na Pandemic Fund, ikigega mpuzamahanga gitera inkunga ibihugu mu gukumira, kwitegura no guhangana n’ibyorezo, zahurije hamwe abayobozi bakuru, abaminisitiri n’impuguke mu buzima mu biganiro byo ku rwego rwo hejuru ku kwitegura ibyorezo no gukomeza ubudahangarwa bw’inzego z’ubuzima ku Isi. Byabaye ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri 2026, i New York, ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81), byitabirwa na Minisitiri w’Intebe w’u Rwanda, Dr. Justin Nsengiyumva.
Ibi biganiro byiswe “Prepared for What’s Next: How Country Investments are Powering Global Health Resilience” (ugenekereje: “Twiteguye ibizaza: Uko ishoramari ry’ibihugu riri kubaka ubudahangarwa bw’ubuzima ku Isi”), byabereye muri Rockefeller Center. Foreign Policy, ikinyamakuru cyari umufatanyabikorwa wa Pandemic Fund mu itangazamakuru muri iki gikorwa, cyatangaje ko ibiganiro biyoborwa n’Umuyobozi Mukuru wacyo, Andrew Sollinger.
Byabaye habura iminsi ibiri ngo hateranye Inama yo ku rwego rwo hejuru y’Umuryango w’Abibumbye ku gukumira, kwitegura no guhangana n’ibyorezo, yo ku wa 25 Nzeri 2026. U Rwanda na Armenia ni byo byayoboye imishyikirano ku itangazo rya politiki ryari ritegerejwe muri iyo nama, nk’uko Health Policy Watch yabitangaje. KT Press yo yibukije ko u Rwanda rwagize uruhare mu kugena imiterere ya Pandemic Fund, kandi rukayobora inama y’ubutegetsi yacyo kugeza muri Kamena 2026.
Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva ageza ijambo ku bitabiriye ibiganiro ku kwitegura ibyorezo byabereye i New York ku wa 23 Nzeri 2026.
Isomo rya Marburg: inzego zubatswe mbere y’icyorezo
Mu ijambo rye, Dr. Nsengiyumva yavuze ko imihindagurikire y’ibihe, igitutu ku butaka n’ubwiyongere bw’ingendo z’abantu n’inyamaswa byongera ibyago by’uko indwara ziva ku nyamaswa zigera ku bantu, mu gihe inkunga mpuzamahanga igenerwa ubuzima iri kugabanuka. Yagize ati “Mu magambo make, turasabwa kubaka ubushobozi bwisumbuyeho bwo kwitegura dufite amafaranga make,” nk’uko IGIHE yabitangaje.
Yavuze ko u Rwanda rwahuye na COVID-19, mpox, icyorezo cya mbere cya Marburg ndetse na Ebola ikomeje kuba ikibazo mu karere. Nk’uko KT Press yabitangaje, yagize ati “Ubwo icyorezo cya Marburg cyatangiraga mu 2024, u Rwanda rwagize amahirwe yo kuba rufite inzego zirimo abajyanama b’ubuzima, imiyoboro yo gukurikirana indwara, laboratwari n’ibitaro, zashoboraga kwerekezwa ku guhangana n’icyago gishya mu minsi mike.”
Yasobanuye ko abajyanama b’ubuzima basuzumye abantu barenga miliyoni 9,5 mu gihugu gituwe n’abagera kuri miliyoni 14, icyorezo kigahashywa mu mezi atatu. Nk’uko IGIHE yabitangaje, icyo cyorezo cyabaye icya gatatu mu bunini mu byorezo bya Marburg byigeze kubarurwa, kandi umubare w’abo cyahitanye ugereranyije n’abanduye wabaye 22,7%, uri mu mito cyane yigeze kugaragara kuri iyi ndwara. The New Times yo yibukije ko u Rwanda rwemeje icyo cyorezo ku wa 27 Nzeri 2024, kigatangazwa ko cyarangiye mu Kuboza 2024 kimaze kwanduza abantu 66, 15 muri bo kikabahitana; hafi 80% by’abanduye bari abakora mu nzego z’ubuzima.
Minisitiri w’Intebe yashimangiye ati “Mu bunararibonye bwacu, kwitegura si ubushobozi bwihariye bubikwa ngo buzakoreshwe mu bihe by’amage. Ni imbaraga za buri munsi z’urwego rw’ubuzima,” nk’uko IGIHE yabitangaje. Yavuze ko ubufatanye na Pandemic Fund buri gufasha u Rwanda gukomeza gahunda ya One Health, ihuza ubuzima bw’abantu, ubw’inyamaswa n’ibidukikije, no kubaka Laboratwari y’Igihugu y’Icyitegererezo mu gupima indwara z’amatungo (National Veterinary Reference Laboratory), izafasha kumenya vuba indwara ziva ku nyamaswa no kugabanya kohereza ibizamini mu mahanga. Ku rubuga rwa Pandemic Fund, bigaragara ko mu 2024, ubwo ubwoko bushya bwa mpox bwakwirakwiraga mu karere, icyo kigega cyihutishije inkunga ya miliyoni 24,9 z’amadolari ya Amerika yagenewe u Rwanda.
Yasabye ibihugu gushyira mu ngengo y’imari zabyo amafaranga yihariye agenewe kwitegura ibyorezo, kandi agira ati “Icyago gikurikiyeho gishobora kwaduka aho ari ho hose. Ntituzamenya mbere agakoko kazagiteza, aho kizagaragara cyangwa umuvuduko kizakwirakwiraho. Icyo dushobora kugena mbere ni niba inzego kizasanga ziteguye,” nk’uko KT Press yabitangaje.
Dr. Yvan Butera, Umunyamabanga wa Leta muri Minisiteri y’Ubuzima, asangiza abitabiriye ibiganiro ubunararibonye bw’u Rwanda mu guhangana n’ibyorezo.
Dr. Butera: “Iyo uri mu cyorezo, tuvuga amasegonda”
Muri ibi biganiro, u Rwanda rwari runahagarariwe na Dr. Yvan Butera, Umunyamabanga wa Leta muri Minisiteri y’Ubuzima. Minisiteri y’Ubuzima yatangaje ko yagaragaje uburyo u Rwanda ruhuza ibikorwa byo guhangana n’ibyorezo, rugakora ibikorwa bishingiye kuri siyansi n’imibare, rugashyira abaturage ku isonga, kandi rukagira amafaranga ahoraho, byose bigamije gukomeza kwitegura no kubaka urwego rw’ubuzima rudahungabana.
Nk’uko The New Times yabitangaje, Dr. Butera yavuze ati “Ubwo Marburg yageraga mu Rwanda, intego yacu yari ukutemera ko ikwirakwira. Marburg ifitanye isano ya bugufi na Ebola, ikaba iri mu ndwara ebyiri cyangwa eshatu zica cyane ku Isi. Bivuze ko twari duhanganye n’indwara ishobora guhitana 80% by’abayanduye, kandi ibyo byari biteye ubwoba.” Yagaragaje ko ibikorwa byo guhangana n’icyo cyorezo byashingiye cyane ku bajyanama b’ubuzima, u Rwanda rufite bagera ku 54.000, bafashije mu gukurikirana indwara no gushakisha abahuye n’abanduye.
Bamwe mu bari bagize ikiganiro nyunguranabitekerezo cyayobowe na Foreign Policy, barimo Dr. Yvan Butera (hagati).
Yongeyeho ati “U Rwanda rwavuye ku kumenya indwara rugera ku gutanga urukingo rukiri mu igeragezwa mu minsi igera ku 10, mu gihe n’umuti ukiri mu igeragezwa, ugizwe n’abasirikare b’umubiri bakorewe muri laboratwari, watanzwe ku bufatanye na Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Ubwo bushobozi bwose bugomba kubakwa mbere.” Ku bijyanye n’amafaranga, yagize ati “Amafaranga ajyana n’ibyo na yo agomba gutegurwa. Ugomba kugira ubushobozi ushobora gukoresha vuba. Iyo uri mu cyorezo, tuvuga amasegonda. Mu masegonda make ibintu bishobora guhinduka, bityo n’amafaranga agomba gutangwa mu masegonda.”
Umwe mu bitabiriye ibiganiro afata ijambo.
Pandemic Fund: “Kwitegura ntibishobora kubakwa mu gihe cy’amage”
Nk’uko KT Press yabitangaje, Priya Basu, Umuyobozi Mukuru wa Pandemic Fund, yavuze ko ibihugu bidakwiye gutegereza icyorezo ngo bibone kubaka inzego z’ubuzima. Ati “Kwitegura ntibishobora kubakwa mu gihe cy’amage. Bigomba kubakwa mbere y’amage. Intego rero si ugutanga inkunga gusa, ahubwo ni ukuyifashisha mu gukurura ishoramari rinini rya za guverinoma n’abafatanyabikorwa mu iterambere.” Ibyiciro bitatu bya mbere by’inkunga z’iki kigega byatanze miliyari 1,4 z’amadolari ku mishinga 67 igera ku bihugu 128, kandi Basu yavuze ko izo nkunga zafashije gukurura andi mafaranga arenga miliyari 10 z’amadolari.
Paschal Donohoe, umwe mu Bayobozi Bakuru ba Banki y’Isi akaba n’ushinzwe ubumenyi muri icyo kigo, yagize ati “COVID-19 yagaragaje uburyo icyorezo gishobora no guhinduka ikibazo cy’iterambere, gisubiza inyuma imyaka y’iterambere mu bukungu n’imibereho. Urwego rw’ubuzima rukomeye ni na rwo rushobora kumenya icyorezo no guhangana na cyo.” Minisitiri w’Ubuzima wa Armenia, Anahit Avanesyan, we yavuze ko imbogamizi ari uguhindura imihigo ya politiki ibikorwa bihoraho. Ayo magambo yombi yatangajwe na KT Press.
Abatumirwa baganira mbere y’uko ibiganiro bitangira, aho byabereye i New York.
Pandemic Fund yashyizweho mu 2022 nyuma y’icyorezo cya COVID-19, ifite ubunyamabanga muri Banki y’Isi, ikaba itera inkunga ibihugu bikennye n’ibifite ubukungu buciriritse mu gukumira, kwitegura no guhangana n’ibyorezo.