Umudepite w’Amerika Joe Wilson yaganiriye n’u Rwanda ku mubano w’ibihugu byombi

Umudepite wa Amerika Joe Wilson yashimye uko u Rwanda rushyira mu bikorwa Amasezerano ya Washington, mu biganiro yagiranye na Minisitiri Olivier J.P. Nduhungirehe i New York, byanagarutse ku bufatanye mu ngufu za nikeleyeri.
Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane, Olivier J.P. Nduhungirehe, yagiranye ibiganiro n’Umudepite wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Joe Wilson, i New York, ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81). Ibiganiro byabo byibanze ku mubano w’ibihugu byombi, ku ishyirwa mu bikorwa ry’Amasezerano ya Washington agamije amahoro mu karere k’Ibiyaga Bigari, no ku bufatanye mu ngufu za nikeleyeri zitangwa n’inganda ntoya zizwi nka “small modular reactors” (SMR).
Nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga n’Ubutwererane (MINAFFET) yabitangaje ku wa 22 Nzeri 2026, abayobozi bombi baganiriye ku buryo bwo kurushaho gukomeza no gushimangira umubano hagati y’u Rwanda na Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Joe Wilson we yari yatangaje iby’ibi biganiro ku munsi wabanje, ku wa 21 Nzeri 2026.
Umudepite Joe Wilson (ibumoso) na Minisitiri Olivier J.P. Nduhungirehe bahana ibiganza i New York; ku rukuta hamanitse ifoto ya Perezida Paul Kagame. (Ifoto: Joe Wilson kuri X)
Wilson yashimye uko u Rwanda rwubahiriza amasezerano
Ku rubuga X, Wilson yanditse ati: “Nashimishijwe no guhura na Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’u Rwanda, Olivier Nduhungirehe, kugira ngo nshimire u Rwanda ku ishyirwa mu bikorwa ryuzuye ry’Amasezerano ya Washington n’imbaraga rushyira mu kwagura ubufatanye mu bya SMR.”
Minisitiri Nduhungirehe na we yasubije ubwo butumwa kuri X, agira ati: “Urakoze Joe Wilson ku biganiro byacu byatanze umusaruro no ku bwo kudushyigikira. U Rwanda rwiyemeje kugera ku mahoro arambye mu karere no gushimangira ubufatanye bwacu na Leta Zunze Ubumwe za Amerika.”
Joe Wilson ni umwe mu bagize ishyaka ry’Aba-Repubulikani. Kuva mu 2001 ari mu Mutwe w’Abadepite wa Amerika, aho ahagarariye akarere ka kabiri k’amatora ka Leta ya South Carolina, akaba yarabaye umwe mu bagize Komisiyo y’Ububanyi n’Amahanga n’iy’Ingabo z’uwo Mutwe w’Abadepite.
Amasezerano ya Washington
Amasezerano y’amahoro hagati y’u Rwanda na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC) yashyizweho umukono i Washington ku wa 27 Kamena 2025 na Minisitiri Nduhungirehe na mugenzi we wa RDC, Thérèse Kayikwamba Wagner, mu muhango wayobowe n’Umunyamabanga wa Leta ya Amerika, Marco Rubio. Ku wa 4 Ukuboza 2025, Perezida Paul Kagame na Perezida Félix Tshisekedi bashyize umukono ku Masezerano ya Washington agamije Amahoro n’Iterambere (Washington Accords for Peace and Prosperity), mu muhango wayobowe na Perezida Donald Trump. Nk’uko Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga ya Amerika yabitangaje, aya masezerano ashimangira ubushake bw’impande zombi bwo gushyira mu bikorwa amasezerano y’amahoro no kugera ku cyerekezo cya gahunda y’ubufatanye mu bukungu bw’akarere (Regional Economic Integration Framework, REIF).
Nk’uko KT Press yabyanditse, muri Kamena 2026 Marco Rubio yemeje ko u Rwanda rurimo kubahiriza ibyo rwiyemeje muri aya masezerano, nyuma yaho Guverinoma y’u Rwanda igashimangira ko ari amasezerano magirirane, kandi ko inshingano zarwo zidashobora gutandukanywa n’izo RDC yiyemeje. Icyo kinyamakuru cyibukije ko muri izo nshingano za RDC harimo gusenya umutwe wa FDLR, kivuga ko ubutumwa Wilson yatanze nyuma y’ibi biganiro bwongeye gushimangira ko u Rwanda rwubahiriza ibyo rwasezeranye.
Ubufatanye mu ngufu za nikeleyeri
Mbere y’ibi biganiro, ku wa 19 Gicurasi 2026 i Kigali, u Rwanda na Leta Zunze Ubumwe za Amerika byari byashyize umukono ku masezerano y’ubwumvikane ku bufatanye mu gukoresha ingufu za nikeleyeri mu bikorwa bya gisivili (Memorandum of Understanding Concerning Strategic Civil Nuclear Cooperation). Ku ruhande rw’u Rwanda, yasinywe na Dr Usta Kaitesi, Umunyamabanga wa Leta muri MINAFFET. Ambasade ya Amerika mu Rwanda yatangaje ko “Leta Zunze Ubumwe za Amerika n’u Rwanda byiyemeje guteza imbere amahame yo ku rwego rwo hejuru y’umutekano mu by’ingufu za nikeleyeri, kuzirinda no gukumira ikwirakwizwa ry’intwaro za kirimbuzi, uko ibihugu byombi biteza imbere ubu bufatanye.”
Muri uwo muhango, sosiyete y’Abanyamerika Holtec International n’Urwego rw’u Rwanda rushinzwe Ingufu za Atomike (RAEB) na byo byasinye amasezerano agamije guteza imbere ikoreshwa ry’ikoranabuhanga rya SMR-300 rya Holtec mu Rwanda. Nk’uko The New Times yabitangaje, ayo masezerano yibanda ku nyigo za tekiniki n’izigaragaza niba iryo koranabuhanga ryahaza ibyo u Rwanda ruzakenera mu ngufu. Icyo kinyamakuru cyongeyeho ko ibi byaje nyuma y’uko Perezida Paul Kagame yakiriye raporo y’Umuyobozi Mukuru w’Ikigo Mpuzamahanga Gishinzwe Ingufu za Atomike (IAEA), Rafael Mariano Grossi, yemeza ko u Rwanda rwinjiye mu cyiciro cya kabiri cya gahunda yarwo y’ingufu za nikeleyeri. Icyo cyiciro kirimo gushyiraho inzego z’ingenzi n’amategeko bikenewe, mbere yo gutanga amasoko no kubaka uruganda rw’ingufu za nikeleyeri.