“Turashaka ko muba abaherwe” – Minisitiri w’Intebe ku bacuruzi bato n’abaciriritse

Minisitiri w’Intebe, Dr. Nsengiyumva Justin, yafunguye ku mugaragaro imurikagurisha rya 26 ry’ibigo by’ubucuruzi bito n’ibiciriritse byo mu Muryango wa Afurika y’Iburasirazuba (EAC), ribera i Gikondo mu Mujyi wa Kigali, ahasanzwe habera imurikagurisha.
Minisitiri w’Intebe w’u Rwanda, Dr Justin Nsengiyumva, yatangaje ko Guverinoma yifuza kubona ibigo bito n’ibiciriritse bikura bikavamo ibigo bikomeye, bifite ubushobozi bwo guhangana ku masoko mpuzamahanga, abwira ababikora ko intego atari uko bakomeza kuba abacuruzi bato, ahubwo ko bashobora no kuvamo abaherwe.
Yabigarutseho ku wa Kabiri, tariki ya 3 Ugushyingo 2026, ubwo yafunguraga ku mugaragaro imurikagurisha rya 26 ry’ibigo bito n’ibiciriritse byo mu Muryango wa Afurika y’Iburasirazuba (EAC), ribera i Gikondo mu Mujyi wa Kigali, ryitabiriwe n’abamurika barenga 3.000.
Mu ijambo rye, Dr Nsengiyumva yashimangiye ko ubucuruzi buto n’ubuciriritse budakwiye gufatwa nk’icyiciro ibigo bigomba guhoramo, ahubwo ko bukwiye kuba intangiriro y’urugendo rwo kubaka inganda n’ibigo bikomeye.
Yagize ati:
“Turashaka ko ibi bigo bito n’ibiciriritse bikura, ntibikomeze kuba bito. Turashaka ko muba abaherwe, kandi turi hano kubafasha.”
Yijeje abacuruzi n’abanyenganda ko Guverinoma izakomeza kubafasha kubona amahirwe yo kwagura ibikorwa byabo, harimo kubahuza n’ibigo by’imari kugira ngo babone inguzanyo zibafasha kongera umusaruro.
Ati:
“Ntimuzatinye gukomanga ku miryango yacu. Turi hano gukorana namwe.”
Inkweto 6.000 ku mwaka ku isoko ry’Abanyarwanda miliyoni 14
Mbere yo kugeza ijambo ku bitabiriye umuhango, Minisitiri w’Intebe yazengurutse ahamurikirwa ibicuruzwa, aganira n’abacuruzi n’abanyenganda ku bikorwa byabo ndetse n’ubushobozi bafite bwo kubigeza ku isoko.
Yavuze ko yashimishijwe n’ibyo yabonye, ariko agaragaza ko hari ibigo bikora ibicuruzwa byiza bikiri ku rwego rwo hasi mu bijyanye n’ingano y’umusaruro.
Yatanze urugero rw’abakora inkweto bamubwiye ko ubushobozi bwabo bugera ku nkweto 6.000 gusa ku mwaka, mu gihe u Rwanda rufite abaturage bagera kuri miliyoni 14.
Yagize ati:
“Turi Abanyarwanda miliyoni 14. Ibyo ni bike cyane.”
Yavuze kandi ko hari abakora amavuta yo guteka akomoka kuri avoka bamubwiye ko ubushobozi bwabo bwo kuyatunganya bugera kuri litiro 1.000 gusa.
Izi ngero yazifashishije agaragaza ko kuba hari ibigo bishobora gukora ibicuruzwa bikenewe ku isoko bidahagije, mu gihe bidafite ubushobozi bwo kubikora ku bwinshi kugira ngo bisubize icyifuzo cy’abaguzi.
Ni muri urwo rwego yasabye Minisiteri y’Ubucuruzi n’Inganda (MINICOM) n’Urwego rw’Igihugu rushinzwe Iterambere (RDB) gufasha ibyo bigo kongera umusaruro no kwagura ibikorwa byabyo.
Yagize ati:
“Minisitiri wa MINICOM, RDB, muri hano. Dukeneye rwose gufasha aba bantu kongera umusaruro.”
Yasabye kandi ibigo binini, birimo inganda, amahoteli n’abacuruzi bakomeye, guha amahirwe ibigo bito n’ibiciriritse bishoboye, bikabigira bamwe mu babigemurira ibicuruzwa na serivisi.
Yagaragaje ko ubwo bufatanye bushobora gufasha ibigo bito kubona amasoko ahoraho, kongera umusaruro no guteza imbere imikorere yabyo.
EAC ikenera imiguru y’inkweto miliyoni 290, ariko ikora miliyoni 17 gusa
Ubutumwa bwa Minisitiri w’Intebe bwo kongera umusaruro buhura n’ikibazo cyagaragajwe n’Umuryango wa Afurika y’Iburasirazuba ku nganda zo muri aka karere, by’umwihariko izikora ibikomoka ku mpu.
Imibare ya EAC igaragaza ko mu 2017 akarere kari gakeneye imiguru y’inkweto miliyoni 130 ku mwaka, mu gihe mu 2024 zari zimaze kugera hafi kuri miliyoni 290.
Nyamara inganda zo mu karere zikora imiguru y’inkweto igera kuri miliyoni 17 gusa ku mwaka, mu gihe biteganyijwe ko izizaba zikenewe mu 2030 zizagera kuri miliyoni 385.
Ibi bigaragaza icyuho gikomeye hagati y’ibicuruzwa bikenewe n’ubushobozi bwo kubikora, kikaba gishobora kuvamo amahirwe ku nganda zishobora kwagura umusaruro wazo.
Umunyamabanga Mukuru Wungirije wa EAC ushinzwe Gasutamo, Ubucuruzi n’Ibijyanye n’Ifaranga, Annette Ssemuwemba, yavuze ko akarere gafite ibikoresho fatizo n’abakozi bashoboye, ariko ko hakenewe kunoza imikoranire kugira ngo ibyo byose bibyazwe umusaruro.
Yagize ati:
“Dufite impu, dufite n’amaboko. Icyo tubura ni ukubihuza.”
Yasobanuye ko ibihugu bya EAC bikwiye kongera imikoranire mu gutunganya ibikoresho fatizo, gukora ibicuruzwa no kubigeza ku masoko, aho gukomeza kwishingikiriza ku bicuruzwa biva hanze y’akarere.
Ni na yo mpamvu iri murikagurisha ry’uyu mwaka ryibanze ku guteza imbere uruhererekane rw’ibikorwa byongera agaciro ibikomoka ku mpu, ndetse n’ubuhinzi bw’imboga, imbuto n’indabo.
Isoko ry’abantu barenga miliyoni 300 nk’amahirwe ku bacuruzi bato
Minisitiri w’Ubucuruzi n’Inganda, Antoine Kajangwe, yavuze ko ibigo bito n’ibiciriritse bifite uruhare rukomeye mu bukungu bw’akarere, cyane cyane mu guhanga imirimo no kugeza ibicuruzwa na serivisi ku baturage.
Yagaragaje ko Umuryango wa Afurika y’Iburasirazuba ufite isoko ry’abantu barenga miliyoni 300, ariko ko kuribyaza umusaruro bisaba koroshya ubucuruzi hagati y’ibihugu biwugize.
Yagize ati:
“Isoko rifunguka bingana n’uko imipaka yaryo ifunguye.”
Yasabye abamurika gukoresha uyu mwanya mu gushaka abafatanyabikorwa no kugirana amasezerano y’ubucuruzi, aho kwibanda gusa ku kugurisha ibicuruzwa mu minsi imurikagurisha rimara.
Ku ruhande rwa EAC, Annette Ssemuwemba yavuze ko hari intambwe imaze guterwa mu koroshya ubucuruzi bwambukiranya imipaka, aho igihe cyo kwambuka imipaka cyagabanutseho kugera kuri 70%.
Yagaragaje kandi ko gahunda ihuriweho ya gasutamo yagize uruhare mu kugabanya igihe ibicuruzwa bimara mu nzira, kiva ku minsi 18 kigera ku minsi ine.
Izi mpinduka ziri mu zigamije gutuma abacuruzi bo mu karere babasha kugeza ibicuruzwa byabo ku masoko mu buryo bwihuse kandi budahenze.
Guverinoma yifuza ko ibigo bito bigira uruhare mu guhanga imirimo 250.000
Minisitiri w’Intebe Dr Nsengiyumva yavuze ko iterambere ry’ibigo bito n’ibiciriritse rishobora kugira uruhare rukomeye mu kugera ku ntego z’u Rwanda zo guhanga imirimo 250.000 buri mwaka.
Yagaragaje kandi intego yo kuzamura agaciro k’ibyoherezwa mu mahanga bitari ibicuruzwa gakondo, birimo ibikomoka ku buhinzi bw’imboga, imbuto n’indabo, kakava kuri miliyari 1,4 z’amadolari ya Amerika kakagera kuri miliyari 3,2 mu gihe cy’imyaka itanu.
Yavuze ko kugera kuri izo ntego bisaba guteza imbere inganda, kongera umusaruro no guha amahirwe ibigo bifite ubushobozi bwo gukora ibicuruzwa bikenewe imbere mu gihugu no ku masoko mpuzamahanga.
Yagaragaje ko u Rwanda rukomeje gushyira imbaraga mu kubaka ibikorwa remezo byorohereza inganda n’ubucuruzi, birimo ibyanya byahariwe inganda, ibice byihariye by’ubukungu n’ikigo cy’ubwikorezi cya Kigali Logistics Platform.
Mu bijyanye n’inganda zikora ibikomoka ku mpu, yasabye ko hakongerwa ubushobozi bwo gutunganya impu no kuzikoramo ibicuruzwa bifite agaciro kanini, aho kuzohereza mu mahanga zikiri mbisi.
Imurikagurisha ryatangiranye n’abamurika 134, ubu rirengeje 3.000
Imurikagurisha ry’ibigo bito n’ibiciriritse rya EAC ryatangijwe mu Ugushyingo 1999 i Arusha muri Tanzania, ubwo ryari rizwi nka Jua Kali, ryitabirwa n’abamurika 134 gusa.
Uko imyaka yagiye ishira, ryakomeje kwaguka, rihinduka urubuga ruhuza abacuruzi, abanyenganda, abashoramari n’abandi bafatanyabikorwa bo mu karere.
Kuri iyi nshuro ya 26, u Rwanda ruraryakira ku nshuro ya kane, rikaba ryatangiye ku wa 30 Ukwakira 2026, rikazasozwa ku wa 8 Ugushyingo.
Mu bidasanzwe by’uyu mwaka harimo kuba abamurika barashyizwe hamwe hakurikijwe inzego z’ubukungu bakoreramo, aho kuba ibihugu baturukamo, hagamijwe koroshya imikoranire hagati y’ibigo bifite ibikorwa bisa cyangwa byuzuzanya.
Mu bikorwa byajyanye n’iri murikagurisha harimo guhemba abagore 16 babaye indashyikirwa mu bucuruzi bwambukiranya imipaka, ndetse n’ibigo 17 byahawe ibihembo by’ubuziranenge bya EAC.
Mu gusoza ijambo rye, Minisitiri w’Intebe yongeye kwizeza abacuruzi n’abanyenganda ko Guverinoma izakomeza kubashyigikira mu rugendo rwo guteza imbere ibikorwa byabo.
Yagize ati:
“Mwibuke ko tubari inyuma.”
Ubutumwa bwe bwibanze ku gushishikariza ibigo bito n’ibiciriritse kurenga urwego biriho, kongera ubushobozi bwo gukora ibicuruzwa byinshi no kubyaza umusaruro isoko rya EAC n’andi masoko mpuzamahanga, kugira ngo bidakomeza kuba ibigo bito gusa, ahubwo bibe ibigo bikomeye bifite uruhare rugaragara mu bukungu.