Giseke: Umushinga wo kuhira wa miliyoni 47 z’amadolari watangijwe i Gisagara

Minisitiri w’Ubuhinzi n’Ubworozi, Dr. Telesphore Ndabamenye, yatangije i Gisagara imirimo y’umushinga wa Giseke wa miliyoni 47 z’amadolari, wubakwa ku nguzanyo y’u Bushinwa. Uzubaka urugomero ruzabika metero kibe miliyoni 6,5 z’amazi n’imiyoboro izageza amazi ku buso bwa hegitari 3.000.
Minisitiri w’Ubuhinzi n’Ubworozi, Dr. Telesphore Ndabamenye, yatangije ku mugaragaro imirimo y’umushinga wo kuhira wa Giseke (Giseke Agricultural Irrigation Project) mu Karere ka Gisagara mu Ntara y’Amajyepfo, ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri 2026. Uyu mushinga uteganyijwe gutwara miliyoni 47 z’amadolari ya Amerika (hafi miliyari 70 Frw), ukaba wubakwa ku nguzanyo ihendutse y’u Bushinwa. Ugamije kugeza ku bahinzi amazi yizewe no kugabanya uko bishingikiriza ku mvura.
Uyu muhango wabaye ku munsi wa nyuma w’uruzinduko rw’iminsi itatu Minisitiri Ndabamenye yagiriraga mu Ntara y’Iburengerazuba n’iy’Amajyepfo, rwibanze ku ishoramari mu bworozi, mu burobyi no mu kuhira, nk’uko Minisiteri y’Ubuhinzi n’Ubworozi (MINAGRI) yabitangaje. Wahuje Guverinoma y’u Rwanda n’iya Repubulika y’Abaturage y’u Bushinwa, abafatanyabikorwa mu iterambere, abayobozi b’inzego z’ibanze, abahinzi n’abazashyira umushinga mu bikorwa.
Abitabiriye umuhango wo gutangiza umushinga wa Giseke bicaye mu ihema ryari ryateguwe ahabereye uyu muhango mu Karere ka Gisagara, ku wa 23 Nzeri 2026.
Urugomero n’imiyoboro bizageza amazi kuri hegitari 3.000
Nk’uko MINAGRI yabisobanuye, umushinga wa Giseke uzubaka urugomero ruzajya rubika metero kibe miliyoni 6,5 z’amazi, hamwe n’uburyo bugezweho bwo kuhira bukoresha amazi anyuzwa mu miyoboro ifunze ku gitutu, buzuhira hegitari zigera ku 2.670 z’ubutaka buhingwa, mu gihe ubuso bwose umushinga uzageraho bugera kuri hegitari 3.000. Hazubakwa kandi imiyoboro y’amazi yubakiye ireshya na kilometero hafi 48,8.
Ibiro ntaramakuru by’u Bushinwa, Xinhua, byatangaje ko amafaranga y’uyu mushinga yatanzwe na Banki y’u Bushinwa y’Ibyoherezwa n’Ibitumizwa mu Mahanga (Export-Import Bank of China), ukaba uzubakwa n’ikigo China Geo-Engineering Corporation. Ambasaderi w’u Bushinwa mu Rwanda, Gao Wenqi, yavuze ko uretse ibikorwa byo kuhira, uyu mushinga uzanatunganya imihanda igera mu byaro, ugatanga amahugurwa mu bya tekiniki no gusangira ubumenyi, bikazahanga imirimo kandi bikoroshya itwarwa ry’inyongeramusaruro n’umusaruro w’ubuhinzi. Urubuga Umunota rwo rwanditse ko uzakorera mu mirenge irimo Ndora, Save na Musha.
Abayobozi n’abashyitsi bitabiriye umuhango bafashe ibitiyo bitatswe imitako itukura, bazengurutse ibuye ry’ifatizo ry’umushinga wa Giseke ririho amabendera y’u Rwanda n’u Bushinwa n’itariki ya 23 Nzeri 2026.
“Bahingiraga imvura gusa”
Mu ijambo yavugiye muri uwo muhango, Minisitiri Ndabamenye yagize ati “Uyu munsi ni intambwe ikomeye mu mbaraga dukomeje gushyira mu guhindura ubuhinzi bw’u Rwanda, bukaba urwego rugezweho, rutanga umusaruro mwinshi, rushobora guhangana n’ibihe kandi rukorwa mu buryo bw’ubucuruzi,” nk’uko Xinhua yabitangaje. Yongeyeho ko kuboneka kw’amazi yizewe yo kuhira bizatuma ubuhinzi burushaho guteganywa neza no gukorwa bugamije isoko, bikongera umusaruro n’amafaranga abahinzi binjiza, bigahanga imirimo kandi bigateza imbere urunana nyongeragaciro rw’ubuhinzi.
Nk’uko urubuga Umunota rwabitangaje, Minisitiri yagaragaje ko imihindagurikire y’ikirere ari yo mbogamizi ikomeye muri ako karere. Ati “Duhanganye cyane cyane n’ikibazo cy’imihindagurikire y’ikirere, aho abaturage bo muri aka karere n’ubu biragaragara ko batarabona imvura. Bahingiraga imvura gusa, ariko uyu mushinga ukaba uje kugira ngo ufashe mu guhangana n’ibyo bibazo by’imihindagurikire y’ikirere byagiye biba imbogamizi ku musaruro.”
Yavuze kandi ko ibura ry’amazi ryagabanyije umusaruro w’umuceri muri ako gace, ati “Mwabonaga ko umuceri hano abaturage bahingaga, ntabwo umusaruro wari mwinshi kubera kugira amazi make.” Yongeyeho ko yizeye ko amazi azagera no ku misozi, kandi ko n’abahinga indi myaka bazabasha kuhira bakoresheje ikoranabuhanga ridatwara amazi menshi. Umunota wanditse kandi ko abahinzi bo muri ako gace bavuga ko mu gihe cy’izuba amazi agabanuka, imyaka imwe ikuma cyangwa ntiyere neza; umwe muri bo yabwiye RBA ko biteze kujya basarura nibura toni 7 kuri hegitari.
Minisitiri Ndabamenye yasabye abahinzi n’amakoperative kugira uruhare rufatika mu micungire no mu ikoreshwa rirambye ry’ibi bikorwa remezo, bakita ku gukoresha amazi neza, kurinda ibikorwa by’umushinga no guhinga kijyambere bigamije isoko. Nk’uko Xinhua yabitangaje, yashimiye kandi u Bushinwa na Export-Import Bank of China, avuga ko Giseke ari ikimenyetso gifatika cy’ubufatanye bw’ibihugu byombi mu guteza imbere ubuhinzi n’ibikorwa remezo.
Ambasaderi Gao, nk’uko Xinhua yabitangaje, yavuze ko uyu mushinga uje mu gihe ibihugu biri mu nzira y’amajyambere bihanganye n’imihindagurikire y’ibihe, imvura idateganyika n’ibura ry’ibiribwa. Ati “Ku bihugu biri mu nzira y’amajyambere, ibikorwa remezo by’ubuhinzi bihamye ni inkingi y’ibanze yo kugabanya ubukene, kwihaza mu biribwa no guteza imbere icyaro.” Yawugaragaje nk’umusaruro ufatika w’ubufatanye hagati y’u Bushinwa n’u Rwanda n’ubw’ibihugu byo mu Majyepfo y’Isi, ujyanye n’intego z’u Rwanda zo kuvugurura ubuhinzi.
Abayobozi bitabiriye itangizwa ry’umushinga wa Giseke banyura mu nzira iri hagati y’imisozi y’Akarere ka Gisagara, ku wa 23 Nzeri 2026.
Umushinga wari umaze imyaka utegerejwe
Amasezerano ngenderwaho y’inguzanyo ihendutse ya miliyoni 47 z’amadolari (icyo gihe zabarirwaga hafi miliyari 66 Frw) yo kubaka urugomero n’ibikorwa byo kuhira bya Giseke yashyizweho umukono i Kigali ku wa 22 Mutarama 2025, hagati ya Guverinoma y’u Rwanda n’iy’u Bushinwa. Icyo gihe Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi (MINECOFIN) yatangaje ko uyu mushinga uzagirira akamaro mu buryo butaziguye ingo zigera kuri 915 zigizwe n’abantu 4.578. Minisitiri w’Imari n’Igenamigambi, Yusuf Murangwa, yagize ati “Umushinga w’urugomero rwa Giseke no kuhira uzagira uruhare rukomeye mu guhindura ubuhinzi mu buryo burambye, nk’uko biteganyijwe muri NST2,” ni ukuvuga Gahunda ya Kabiri y’Igihugu yo Kwihutisha Iterambere.
Mu 2025, Habineza Jean Paul, wari Umuyobozi w’Akarere ka Gisagara wungirije ushinzwe iterambere ry’ubukungu, yabwiye ikinyamakuru ChinAfrica ko uyu mushinga wari umaze hafi imyaka icumi mu igenamigambi, ariko kubona amafaranga bikaba imbogamizi. Yavuze ko igishimishije kurusha ibindi ari uko hazabanza kubakwa urugomero rwa Giseke, kuko kutagira urwo rugomero byari imbogamizi ikomeye ku gutekereza ibikorwa byo kuhira. Yijeje abaturage ko nta butaka buzakwa abahinzi, ati “Buri wese azagumana umutungo we, kandi niba ubutaka bwe buri mu bice bizuhirwa, azahabwa ibikoresho bikenewe kugira ngo ahinge kandi agurishe umusaruro we ku isoko.”
Umushinga wa Giseke uje mu gihe Leta ishaka kongera ubuso bwuhirwa. Nk’uko The New Times yabitangaje, Guverinoma ifite intego yo kugeza ubuso bwuhirwa kuri hegitari 132.961 mu 2029, bikaba bivuze kubukuba hafi kabiri mu myaka itandatu, bityo ubutaka bwuhirwa bukava kuri 15% bukagera kuri 27% by’ubutaka bwose bushobora kuhirwa.