Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali ryongeye gutangizwa, riyobowe n’u Rwanda

U Rwanda, Brazil n’u Bwongereza byatangije bundi bushya i New York Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali riyobowe n’u Rwanda, mu gihe iri vugururwa ryizihiza imyaka 10. Minisitiri w’Intebe Nsengiyumva yasabye ko rishyirwa mu bikorwa vuba, avuga ko “kuryemeza byari intangiriro gusa”.
Ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri 2026, i New York muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, u Rwanda rufatanyije na Brazil n’u Bwongereza rwatangije bundi bushya Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali (Friends of the Kigali Amendment), ihuriro ry’ibihugu riyobowe n’u Rwanda rigamije kwihutisha ishyirwa mu bikorwa ry’amasezerano yemerejwe i Kigali mu 2016 yo kugabanya imyuka ya HFC ishyushya Isi.
Iki gikorwa cyabereye ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81) n’Icyumweru cyahariwe Ikirere cya New York (Climate Week NYC), mu gihe Ivugururwa rya Kigali ryizihiza imyaka 10 rimaze ryemejwe. Minisitiri w’Intebe, Dr. Justin Nsengiyumva, ni we wagejeje ku bitabiriye ijambo risoza, naho Minisitiri w’Ibidukikije, Dr. Bernadette Arakwiye, na we afata ijambo.
Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva mu nama yo gutangiza bundi bushya Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali, i New York ku wa 23 Nzeri 2026
Nk’uko itangazo rya Minisiteri y’Ibidukikije ribisobanura, iri huriro ni ubufatanye bw’ubushake, bwo ku rwego rwo hejuru kandi bushingiye ku bikorwa, buhuza za guverinoma ziyemeje kugera ku nyungu zose Ivugururwa rya Kigali ryitezweho mu kurengera ikirere no mu iterambere. Rigamije gushimangira inzego n’imikorere by’Amasezerano ya Montreal aho kubisubiramo, kandi rigarura ubufatanye bwa politiki bwafashije kubaka ubushyigikire bw’iri vugururwa mu myaka icumi ishize.
Itangazo ry’abaminisitiri n’ibyihutirwa bine
Mu itangizwa ryaryo, u Rwanda, hamwe na Brazil n’u Bwongereza (ibihugu bibiri biyoboye Ihuriro ry’Ikirere n’Umwuka Mwiza, Climate and Clean Air Coalition – CCAC), byashyize ahagaragara Itangazo ry’Abaminisitiri rishyira imbere ibintu bine: gushyira mu bikorwa mu buryo buhamye Ivugururwa rya Kigali; gukonjesha mu buryo burambye kandi bukoresha ingufu nke no gucunga neza imyuka ikonjesha; kongera imari, ikoranabuhanga n’ubushobozi; no kuvugurura uruhare rw’inganda n’ubufatanye.
Iryo tangazo rifunguriwe ibindi bihugu byifuza gushyigikira ibyo ryashyize imbere. U Rwanda, nk’igihugu kizakira inama ya 38 y’ibihugu biri mu Masezerano ya Montreal (MOP38), hamwe na CCAC, byasabye ibihugu kwinjira muri iri huriro no gushyigikira iryo tangazo. Iri huriro rizibanda ku ngingo eshatu: kugabanya HFC, kunoza ikoreshwa ry’ingufu mu byuma n’ibikoresho bikonjesha, no gucunga neza imyuka ikonjesha mu gihe cyose ibyo byuma bimara. Rizanashaka imari y’inyongera ya Leta, iy’abagiraneza n’iy’abikorera, izunganira Ikigega cy’Ibihugu Byinshi gishinzwe gushyira mu bikorwa Amasezerano ya Montreal (Multilateral Fund).
Ku meza y’imbere: uhagarariye u Bwongereza, uhagarariye Brazil, Minisitiri w’Ibidukikije Dr. Bernadette Arakwiye n’uhagarariye CCAC
Mu itangazo rya Minisiteri, Minisitiri Arakwiye yagize ati: “Mu gihe ibikorwa bifatika byo guhangana n’imihindagurikire y’ibihe bitigeze bikenerwa cyane nk’ubu, Ivugururwa rya Kigali rikomeje kuba rimwe mu mahirwe agaragara kurusha ayandi dufite yo kugera ku musaruro ukomeye. U Rwanda rutegerezanyije amatsiko kongera kwakira Isi i Kigali muri MOP38, ubwo tuzaba twizihiza imyaka icumi y’iri vugururwa kandi twongera kwiyemeza kurishyira mu bikorwa.”
Uhagarariye Brazil, kimwe mu bihugu bibiri biyoboye CCAC, ageza ijambo ku bitabiriye inama
Nsengiyumva: “Kuryemeza byari intangiriro gusa”
Mu ijambo risoza, Minisitiri w’Intebe Nsengiyumva yavuze ko Ivugururwa rya Kigali ryerekanye icyo ibihugu bishobora kugeraho iyo bishyize hamwe mu guhangana n’ikibazo cy’ibidukikije bihuriyeho. Nk’uko The New Times yabitangaje, yagize ati: “Ariko kuryemeza byari intangiriro gusa. Ikigeragezo nyacyo duhanganye na cyo ubu ni ugushyira mu bikorwa; ni ukuvuga uburyo twihuta mu guhindura ibyo twiyemeje bikaba impinduka zifatika mu buzima bw’abaturage.”
Yakomeje ati: “Uwo muvuduko ufite agaciro kurusha uko rimwe na rimwe tubyemera. Ushobora kuba ari wo utandukanya ibitaro bibasha kubika inkingo n’imiti ahakonje mu buryo butekanye n’ibitabibasha. Ushobora kuba ari wo utandukanya umuhinzi ubungabunga umusaruro we, akawugeza ku isoko mu gihe gikwiye akabona inyungu ikwiye, n’undi ureba umusaruro we wangirika utaragera ku baguzi.”
Minisitiri w’Ibidukikije Dr. Bernadette Arakwiye (hagati) ageza ijambo ku bitabiriye inama i New York
Nk’uko KT Press yabitangaje, yongeyeho ati: “Ni yo mpamvu gukonjesha mu buryo burambye bidashobora gufatwa gusa nk’icyihutirwa mu kurengera ikirere. Ni icyihutirwa mu iterambere.” Yagaragaje ko u Rwanda rubishyira mu bikorwa binyuze mu Kigo Nyafurika cy’Indashyikirwa mu Gukonjesha Kurambye no Kubika Ibintu mu Bukonje (African Centre of Excellence for Sustainable Cooling and Cold-chain), gihuza ikoranabuhanga, ubumenyi, ubushakashatsi n’ishoramari mu rwego rw’ibiribwa, mu buvuzi no mu zindi nzego. Nk’uko The New Times yabitangaje, yagize ati: “Turimo kucyubaka nk’igihamya cy’uko bishoboka, kandi twifuza ko icyo gihamya cyagera kure cyane y’imbibi zacu.”
Yavuze ko ibyihutirwa biri imbere bigaragara neza: kuzana buri gihugu muri iri vugururwa, kwihutisha ishyirwa mu bikorwa, gushaka ubufatanye n’amikoro bikenewe, no kureba ko inganda zigira uruhare rwazo rwose mu gutuma ikoranabuhanga ryo gukonjesha rikoresha ingufu neza kandi ritangiza ikirere riboneka ku bwinshi. Nk’uko KT Press yabitangaje, yanagize ati: “Mu gihe twitegura kongera kubakira i Kigali muri MOP38, reka twiyemeze gukoresha Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali mu kuva ku byo twiyemeje tujya ku ishyirwa mu bikorwa, tuva ku ishyirwa mu bikorwa tujya ku musaruro, kandi tuva ku ntego tujya ku bisubizo.”
Abitabiriye inama yo gutangiza bundi bushya Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali, aho Minisitiri w’Intebe Dr. Justin Nsengiyumva yatanze ijambo risoza
Miliyoni 100 z’amadolari n’urugendo rugana kuri MOP38
Muri iyo nama, imiryango ikomeye y’abagiraneza ikora ku bijyanye n’ikirere, irimo Sequoia Climate Foundation, yatangaje ingamba zihuriweho zo kwihutisha igabanywa ry’imyuka ya HFC no guteza imbere uburyo burambye bwo gukonjesha, ishyiraho intego yo gukusanya miliyoni 100 z’amadolari ya Amerika. Perezida wa Sequoia Climate Foundation, Christie Ulman, yavuze ko abagiraneza barimo kwisuganya ngo bashyigikire ibikorwa byihuse byo kugabanya imyuka ihumanya ikomeye cyane, ifite uruhare rugera kuri 70% mu bushyuhe bushobora kwirindwa kugeza mu 2050, harimo no kureba ko Ivugururwa rya Kigali rishyirwa mu bikorwa mu nzira yihuse kandi ifite intego zo hejuru.
Ivugururwa rya Kigali ry’Amasezerano ya Montreal ryemerejwe i Kigali mu 2016, mu nama ya 28 y’ibihugu biri muri ayo masezerano, ritangira gukurikizwa ku wa 1 Mutarama 2019. Riteganya kugabanya gahoro gahoro ikorwa n’ikoreshwa rya HFC (hydrofluorocarbons), imyuka ikoreshwa cyane mu byuma bikonjesha no mu bitanga umwuka ukonje. Nk’uko The New Times ibisobanura, HFC ntizangiza akayunguruzo ka ozone kandi zazanywe gusimbura imyuka ya CFC, ariko zishyushya ikirere cyane. Kurishyira mu bikorwa bishobora gutuma Isi yirinda kwiyongeraho ubushyuhe bugera kuri dogere 0,5 kugeza mu 2100.
Kugeza muri Kanama 2026, abanyamuryango 174 muri 198 b’Amasezerano ya Montreal bari bamaze kwemeza burundu iri vugururwa. Umubare w’ibyuma bitanga umwuka ukonje ku Isi witezweho kuva kuri miliyari 1,6 mu 2018 ukagera kuri miliyari 5,6 mu 2050. Itangazo rya Minisiteri rivuga ko kubona uburyo bwo gukonjesha bukoresha ingufu neza birushaho kuba ingenzi ku kwihaza mu biribwa, ku bitaro n’urwego rw’ubuzima, ku kubika inkingo n’imiti no ku guhangana n’ubushyuhe bukabije.
Mu itangazo, Martina Otto, uyobora Ubunyamabanga bwa CCAC, yagize ati: “Hashize imyaka icumi ibihugu bigaragaje ibishoboka iyo ubushake bwa politiki, ubumenyi n’ibisubizo bifatika bihujwe. CCAC yatewe ishema no kuba yarafashije kubaka imbaraga zaganishije ku Ivugururwa rya Kigali, kandi iri huriro rishobora kuzana uwo mwuka mu myaka icumi iri imbere, ryihutisha uburyo burambye bwo gukonjesha kandi rigatanga inyungu ku kirere, ku buzima no ku iterambere.”
Ifoto y’urwibutso y’abitabiriye itangizwa ry’Ihuriro ry’Inshuti z’Ivugururwa rya Kigali, barimo Minisitiri w’Ibidukikije Dr. Bernadette Arakwiye (wicaye hagati, wambaye umweru)
Iri huriro rizongera guhurira i Kigali muri MOP38, iteganyijwe kuva ku wa 2 kugeza ku wa 6 Ugushyingo 2026, ndetse no ku ruhande rw’inama ya COP31 y’Umuryango w’Abibumbye yiga ku mihindagurikire y’ibihe, hagamijwe gusuzuma aho ibikorwa bigeze, kureba ibyo ibihugu byiyemeje no kugena izindi ntambwe zo kwihutisha ishyirwa mu bikorwa.