Uburezi bw’ibanze, AI n’imari irambye: Ibyo u Rwanda rwashyize imbere i New York

Kuva ku wa 21 kugeza ku wa 23 Nzeri 2026, Minisitiri w’Uburezi, Joseph Nsengimana, yitabiriye i New York ibiganiro bine ku hazaza h’uburezi, u Rwanda rugaragaza ko rushyize imbere imyigire y’ibanze, imari irambye y’uburezi, AI ikoreshwa mu buryo bufite inshingano n’ubufatanye.
Kuva ku wa 21 kugeza ku wa 23 Nzeri 2026, i New York muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Minisitiri w’Uburezi, Joseph Nsengimana, yifatanyije n’abayobozi bo hirya no hino ku Isi mu biganiro bine byibanze ku hazaza h’uburezi, byabereye ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81). Muri byo harimo ihuriro ry’abafatanyabikorwa b’Ubufatanye Mpuzamahanga mu Burezi (Global Partnership for Education – GPE Partnership Gathering), ikiganiro cy’abaminisitiri ku bumenyi bw’ibanze bwo gusoma no kwandika (Ministerial Breakfast on Foundational Literacy), ibiganiro bya Global AI for Learning Industry Compact ku ikoreshwa ry’ubwenge buhangano mu myigire, n’igikorwa cyo ku rwego rwo hejuru cya GPE cyiswe “Multiply Possibility” (Gukuba amahirwe).
Minisiteri y’Uburezi yatangaje ko muri ibyo biganiro u Rwanda “ruri guteza imbere icyerekezo gisobanutse cy’ahazaza h’uburezi”, rugaragaza ibintu bine rushyize imbere: gushimangira imyigire y’ibanze, gushaka imari irambye y’uburezi, gukoresha ubwenge buhangano (AI) mu buryo bufite inshingano kugira ngo imyigishirize n’imyigire binozwe, no kubaka ubufatanye bw’ingenzi bwihutisha iterambere rya buri munyeshuri. Nsengimana, injeniyeri wamaze imyaka myinshi akorera ikigo Intel akanaba umuyobozi muri Mastercard Foundation Centre for Innovative Teaching and Learning, yagizwe Minisitiri w’Uburezi mu 2024.
Gusoma no kwandika ku meza y’abaminisitiri
Ku wa Mbere, tariki ya 21 Nzeri, Minisitiri Nsengimana yari umwe mu batanze ibiganiro mu kiganiro cy’abaminisitiri cyiswe “Government Partnerships, Systems Change and Literacy Reform” (Ubufatanye bwa za Guverinoma, impinduka mu nzego no kuvugurura imyigire yo gusoma no kwandika). Cyibanze ku buryo amavugurura agamije kuzamura ubumenyi bw’ibanze bwo gusoma, kwandika no kubara yakwinjizwa mu mikorere y’inzego za Leta ku rwego rwagutse. Nk’uko ikinyamakuru Deccan Chronicle cyo mu Buhinde cyabitangaje, cyahuje abahagarariye za Guverinoma n’abayobozi mu burezi baturutse mu Buhinde, muri Etiyopiya, muri Kenya, mu Rwanda no muri Kamboje, abanyamuryango ba Global Schools Forum n’imiryango nka Rising Academies, Luminos Fund na United World Schools, kigaruka ku ruhare rwa Leta mu kugira ayo mavugurura ayazo no ku bufatanye bw’igihe kirekire.
Minisitiri w’Uburezi, Joseph Nsengimana (uvuga afashe indangururamajwi), mu kiganiro cy’abaminisitiri ku bufatanye bwa za Guverinoma mu guteza imbere gusoma no kwandika, i New York ku wa 21 Nzeri 2026.
Abitabiriye ikiganiro ku bumenyi bw’ibanze bwo gusoma no kwandika bakurikiye abatanze ibiganiro.
Iyi ngingo ifite uburemere ku Rwanda. Imibare ya GPE igaragaza ko abana hafi 99% bari mu kigero cyo kwiga amashuri abanza bayiga, ariko benshi bakayarangiza badafite ubumenyi bw’ibanze buhagije. Ubushakashatsi ku myigire mu mashuri yo mu Rwanda (Learning Achievement in Rwandan Schools – LARS) bwo mu 2023 bwagaragaje ko hafi 69% by’abanyeshuri bo mu mwaka wa gatatu w’amashuri abanza bageze ku rwego rusabwa mu gusoma Ikinyarwanda mu ijwi riranguruye, mu gihe 38% gusa ari bo barugezeho mu bumenyi bw’ibanze bw’Icyongereza, naho abarenga gato kimwe cya kabiri ari bo bashoboye imibare.
Minisitiri Nsengimana afite ijambo, iruhande rwe hari abandi batanze ibiganiro.
Kugira ngo icyo cyuho kigabanuke, Leta iri gushyira mu bikorwa gahunda y’amasomo y’ingoboka (remedial learning) mu gihugu hose, ifashijwe na GPE na UNICEF. Nk’uko GPE ibivuga, iyo gahunda imaze kugera ku banyeshuri barenga 236.000 (58% muri bo ni abakobwa) mu mashuri 3.227, kandi hamaze guhugurwa abarimu barenga 32.700 n’abayobozi b’amashuri 10.200. Umuyobozi Mukuru w’Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Uburezi bw’Ibanze (REB), Dr. Nelson Mbarushimana, yagize ati “Amasomo y’ingoboka ari kudufasha gutuma buri mwana mu Rwanda abona amahirwe yo gutsinda. Mu guha abanyeshuri igihe n’ubufasha bakeneye kugira ngo bashimangire ubumenyi bwabo bw’ibanze, turimo kubaka urwego rw’uburezi rudaheza kurushaho, aho nta mwana usigara inyuma,” nk’uko GPE yabitangaje muri Kamena 2026.
Abatanze ibiganiro bakurikiye Minisitiri Nsengimana ubwo yari afite ijambo.
Icyapa cy’ikiganiro “Government partnerships for literacy” (ubufatanye bwa za Guverinoma mu guteza imbere gusoma no kwandika) cyariho ibirango bya Global Schools Forum, Gates Foundation, EIDU, Rising Academies, The Luminos Fund na UWS.
Multiply Possibility: Imari nshya y’uburezi
Ku wa Gatatu, tariki ya 23 Nzeri, Minisitiri yitabiriye igikorwa “Multiply Possibility: A New Era for Education Financing” (Gukuba amahirwe: Igihe gishya cy’imari y’uburezi) cyabereye mu cyumba cy’Inama y’Ubukungu n’Imibereho Myiza (ECOSOC) ku cyicaro cya Loni, cyateguwe na GPE ifatanyije n’ibiro by’intumwa zihoraho z’u Butaliyani na Nijeriya muri Loni. GPE yatangaje ko yasezeranyijwe inkunga ingana na miliyari 2,1 z’amadolari y’Amerika, igizwe n’amasezerano yemejwe n’ateganyijwe y’ibihugu n’abaterankunga bigenga, hakiyongeraho miliyari 1,4 z’amadolari zishobora gukoreshwa hamwe n’inkunga ya GPE (co-financing): miliyari imwe ituruka ku bigo by’imari bigamije iterambere, na miliyoni 400 ziturutse ku bagiraneza n’abikorera.
Ibihugu bifatanya na GPE na byo byatangaje ko byiyemeje gushora mu burezi miliyari 471 z’amadolari zivuye mu ngengo y’imari yabyo, bikaba ari ukongera ayo bishora mu burezi ku kigero cya 32% bitarenze 2030. Ubu bukangurambaga bugamije kuzamura uburezi bw’abana miliyoni 750, mu gihe ku Isi abana n’urubyiruko miliyoni 270 batiga. Perezida w’Inama y’Ubutegetsi ya GPE, Jakaya Kikwete wahoze ari Perezida wa Tanzania, yagize ati “GPE yerekana ibishoboka iyo dukoreye hamwe. Ariko uyu munsi si iherezo ry’imbaraga zacu.”
Minisitiri Nsengimana (wa kane uhereye iburyo) mu ifoto y’urwibutso n’abandi bitabiriye ikiganiro ku bumenyi bw’ibanze bwo gusoma no kwandika.
U Rwanda rufite inkunga ebyiri za GPE zikiri mu bikorwa. Iya mbere ni inkunga igamije guhindura urwego rw’uburezi (system transformation grant) ingana na miliyoni 31,29 z’amadolari (2024–2028), inyuzwa muri UNICEF, igamije mu bindi kuzamura ubumenyi bw’ibanze bwo gusoma, kwandika no kubara; ni na yo itera inkunga gahunda y’amasomo y’ingoboka. Iya kabiri ni inkunga yo mu bwoko bwa Multiplier ingana na miliyoni 30 z’amadolari (2022–2027), inyuzwa muri Banki y’Isi, ishyigikira umushinga Rwanda Quality Basic Education for Human Capital Development ugamije kongerera abarimu ubushobozi, gutuma abanyeshuri baguma mu ishuri kandi bakiga neza. Imibare ya GPE igaragaza kandi ko 15% by’amafaranga Leta ikoresha ajya mu burezi.
AI mu myigire: U Rwanda muri GAILA
Global AI for Learning Industry Compact ni amasezerano yatangiye gutegurwa mu rwego rw’Ihuriro Mpuzamahanga ry’Ubwenge Buhangano mu Myigire (Global AI for Learning Alliance – GAILA), ryatangijwe ku wa 17 Gashyantare 2026 i New Delhi mu Buhinde, ku ruhande rw’inama India AI Impact Summit 2026. Iri huriro riyobowe na UNICEF n’abafatanyabikorwa bayo, ubunyamabanga bwaryo bucungwa na Dalberg, rigahuza ibigo bikomeye bikora AI, za Guverinoma n’abakora mu burezi. Aya masezerano agamije ko ibigo bya AI n’urwego rw’uburezi byiyemeza ibintu bishobora gupimwa ku bijyanye n’imikorere, umutekano, kugerwaho, guhendukirwa no kujyana n’ibikenewe by’iryo koranabuhanga mu bihugu bikennye n’ibifite ubukungu buciriritse, aho hafi 70% by’abana bafite imyaka 10 badashobora gusoma no kumva umwandiko woroshye.
Indi foto y’urwibutso y’abitabiriye ikiganiro cy’abaminisitiri cyabereye i New York ku wa 21 Nzeri 2026.
Guverinoma y’u Rwanda iri mu bashyigikiye ku mugaragaro ubusabe bwa GAILA bwo gufatanya (AI for Learning Industry Call to Action). Ubwo iri huriro ryatangizwaga, Minisitiri w’Ikoranabuhanga mu Itumanaho na Inovasiyo, Paula Ingabire, yagize ati “Mu kwinjira muri GAILA, twinjiye mu cyerekezo ndetse no mu muryango. Mu cyerekezo, kuko twemera ko ibihugu byo mu Majyepfo y’Isi bigomba kwandika amategeko agena uburyo AI ikorera imyigire, aho gukoresha gusa ibikoresho byakorewe ahandi. No mu muryango, kuko nta gihugu cyabishobora cyonyine,” nk’uko Dalberg yabitangaje.