Imiti, amakuru y’indwara n’abakozi: U Rwanda na UAE mu biganiro ku bufatanye mu buzima

Umunyamabanga wa Leta muri Minisiteri y’Ubuzima, Dr. Yvan Butera, na Minisitiri w’Ubuzima no Gukumira Indwara wa UAE, Ahmed bin Ali Al Sayegh, baganiriye i New York ku bufatanye mu kugenzura indwara, isesengura ry’amakuru y’ibinyabuzima, guteza imbere abakozi b’ubuzima no gukora imiti n’ibindi bikenerwa mu buvuzi.
Umunyamabanga wa Leta muri Minisiteri y’Ubuzima, Dr. Yvan Butera, yagiranye ibiganiro na Ahmed bin Ali Al Sayegh, Minisitiri w’Ubuzima no Gukumira Indwara wa Leta Zunze Ubumwe z’Abarabu (UAE), bigamije gushimangira ubufatanye bw’ibihugu byombi mu rwego rw’ubuzima. Baganiriye by’umwihariko ku nzego enye: igenzura ry’indwara, isesengura ry’amakuru y’ibinyabuzima hifashishijwe ikoranabuhanga (bioinformatics), guteza imbere abakozi bo mu rwego rw’ubuzima, no gukora imiti n’ibindi bikenerwa mu buvuzi.
Ibi biganiro byabereye i New York ku ruhande rw’Inteko Rusange ya 81 y’Umuryango w’Abibumbye (UNGA81), nk’uko Minisiteri y’Ubuzima (MINISANTE) yabitangaje ku wa 26 Nzeri 2026.
Dr. Yvan Butera (wa kabiri uhereye ibumoso) na Minisitiri Ahmed bin Ali Al Sayegh (wa gatatu uhereye ibumoso) mu biganiro byahuje intumwa z’u Rwanda n’iza UAE i New York. (Ifoto: MINISANTE)
Ingingo enye baganiriyeho
Igenzura ry’indwara rigamije gukusanya no gusesengura amakuru y’indwara kugira ngo ibyorezo n’izindi ngorane z’ubuzima bimenyekane hakiri kare. Isesengura ry’amakuru y’ibinyabuzima ryo ni ubumenyi buhuza ikoranabuhanga n’ibinyabuzima, bukoreshwa mu gusesengura amakuru menshi nk’ayerekeye imiterere ya ADN y’abantu cyangwa iy’udukoko dutera indwara.
Ku bijyanye n’abakozi, u Rwanda ruri mu mavugurura azwi nka “4x4”, yemejwe n’Inama y’Abaminisitiri ku wa 13 Nyakanga 2023, agamije gukuba kane umubare w’abakozi bo mu rwego rw’ubuzima mu myaka ine. MINISANTE ivuga ko u Rwanda rwari rufite umukozi umwe w’ubuzima ku baturage 1.000, mu gihe Ishami rya Loni ryita ku Buzima (OMS) risaba abakozi 4,45 ku baturage 1.000. Raporo y’isuzuma ryo hagati muri iyo gahunda, yasohotse muri Gashyantare 2026, igaragaza ko kugeza mu Ukuboza 2025 abanyeshuri bashya barenga 16.360 bari bamaze kwiyandikisha mu masomo y’imyuga y’ubuzima. Dr. Butera ubwe yahoze ari Umunyamabanga Nshingwabikorwa Wungirije w’Ubunyamabanga bushinzwe Abakozi bo mu rwego rw’Ubuzima (Human Resources for Health Secretariat), aho yakurikiranaga iterambere ry’ubushobozi bw’abo bakozi.
Mu bijyanye no gukora imiti n’ibindi bikenerwa mu buvuzi, Ikigo cy’u Rwanda gishinzwe kugenzura ibiribwa n’imiti (Rwanda FDA) cyemejwe mu Ukuboza 2024 ko cyageze ku rwego rwa gatatu (Maturity Level 3) mu isuzuma OMS ikorera ibigo bigenzura imiti n’inkingo, kiba kimwe mu bigo umunani bya mbere muri Afurika byari bigeze kuri urwo rwego. Nk’uko IGIHE yabitangaje, urwo rwego rwemerera Rwanda FDA kugenzura ubuziranenge bw’inkingo zikorerwa mu Rwanda, bigatuma zishobora koherezwa mu mahanga kandi zikemerwa ku rwego mpuzamahanga.
Abayobozi bombi ni bande?
Dr. Yvan Butera ni Umunyamabanga wa Leta muri Minisiteri y’Ubuzima kuva mu Ugushyingo 2022. Yize ubuvuzi muri Kaminuza y’u Rwanda, nyuma akora nk’umuganga mu bitaro by’uturere no mu bitaro bya kaminuza byigisha. Nk’uko MINISANTE ibivuga, afite impamyabumenyi y’ikirenga (PhD) mu bumenyi bw’uturemangingo ndangasano bw’umuntu (Human Genetics) yakuye muri Kaminuza ya Liège mu Bubiligi, n’impamyabumenyi y’icyiciro cya gatatu cya kaminuza mu bijyanye no kugeza serivisi z’ubuzima ku baturage (Global Health Delivery) yakuye muri University of Global Health Equity.
Ahmed bin Ali Al Sayegh yagizwe Minisitiri w’Ubuzima no Gukumira Indwara wa UAE ku wa 1 Nzeri 2025, mu mavugurura ya Guverinoma yatangajwe na Sheikh Mohammed bin Rashid Al Maktoum, Visi Perezida akaba na Minisitiri w’Intebe wa UAE. Kuva muri Nzeri 2018 yari Minisitiri wa Leta muri Minisiteri y’Ububanyi n’Amahanga, ayoboye ishami ry’ubukungu n’ubucuruzi muri iyo Minisiteri. Ikinyamakuru Khaleej Times cyanditse ko yanabaye Perezida w’Inama y’Ubuyobozi ya Abu Dhabi Global Market, ikigo mpuzamahanga cy’imari cya Abu Dhabi.
Umubano w’u Rwanda na UAE
Urubuga rwa Ambasade y’u Rwanda muri UAE rugaragaza ko UAE ari cyo gihugu cya mbere u Rwanda rucuruzanya na cyo: ubucuruzi hagati y’ibihugu byombi bwarenze miliyari 1,5 z’amadolari y’Amerika mu 2024, buvuye kuri miliyoni 100 z’amadolari mu 2012. Ubuzima buri mu nzego ibihugu byombi bisanzwe bifatanyamo, hamwe n’uburezi, amahoteli, serivisi z’imari, umurimo, ikoranabuhanga n’isanzure. U Rwanda rufite Ambasade i Abu Dhabi n’Ibiro bya Konsila Mukuru i Dubai byafunguwe mu Ukwakira 2016, naho UAE ikagira Ambasaderi ufite icyicaro i Kigali kuva muri Kamena 2018.
Muri icyo cyumweru cy’Inteko Rusange ya Loni, Dr. Butera yanitabiriye i New York ibiganiro bya Future Health byayobowe na Minisitiri Al Sayegh, byibanze ku buryo inzego z’ubuzima zava ku kuvura zikibanda ku kumenya ibyago hakiri kare no gukumira indwara.