Aho bariyeri zabaye amatara ayobora ibinyabiziga: Imurika ‘Ibyo Ubutaka Bwibuka’ ryafunguwe i Kanombe

Ibanze ·

Umusore wambaye ishati y’umuhondo asobanurira abitabiriye amasura ashushanyije amurikwa mu imurika Ibyo Ubutaka Bwibuka

MoYA, Inteko y’Umuco n’abafatanyabikorwa bo muri Kaminuza ya Oxford bafunguye imurika “Ibyo Ubutaka Bwibuka” mu Ngoro y’Ubugeni n’Ubuhanzi i Kanombe, rihuza amafoto, amasura ashushanyije n’amajwi y’abatangabuhamya ku byabaye mu 1994. Umunyamabanga Uhoraho Parfait Ishungure yavuze ko gushyigikira abahanzi atari umurimbo ku gihugu.

Minisiteri y’Urubyiruko n’Iterambere ry’Ubuhanzi (MoYA) yifatanyije n’Inteko y’Umuco (RCHA) n’Ingoro y’Ubugeni n’Ubuhanzi (Rwanda Art Museum) i Kanombe mu Mujyi wa Kigali, ku mugoroba wo ku wa 25 Nzeri 2026, mu gufungura ku mugaragaro imurika ry’ubugeni ryiswe “Ibyo Ubutaka Bwibuka” (What the Ground Remembers). Ryateguwe ku bufatanye n’urubuga rw’ubushakashatsi ANTITHESES rwo muri Kaminuza ya Oxford n’umuryango Culture& wo mu Bwongereza, rikaba rigaruka ku isano ikomeye iri hagati y’ibyo abantu bibuka, ahantu, uwo umuntu ari n’ukwibuka, nk’igice cya gahunda z’u Rwanda zo kwibuka.

Nk’uko MoYA yabitangaje, ishingiro ry’iri murika ni ibihangano bitandatu bishya bivanga uburyo bunyuranye bw’ubugeni (mixed media), byasabwe abanyabugeni b’Abanyarwanda. Byiyongeraho ibihangano bya Timothy Wandulu, Benjamin Rusagara, Hirwa Bless Ainé na Dusabe King Christian, ibyatoranyijwe mu byo iyo ngoro isanganywe, ndetse n’igikorwa cy’ubuhanzi gikorwa imbonankubone (live performance).

Umunyamabanga Uhoraho wa MoYA, Parfait Ishungure (hagati, wambaye umwenda w’icyatsi), n’Intebe y’Inteko y’Umuco, Amb. Robert Masozera (wambaye umweru n’amadarubindi), bakurikiye ibisobanuro imbere y’igishushanyo kinini.

Ubutaka nk’umuhamya

Icyapa gisobanura iri murika mu Kinyarwanda no mu Cyongereza kivuga ko rigaragaza ukwibuka k’umuntu ku giti cye n’ukw’abantu muri rusange nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, rikareba hirya y’ibitabo by’amateka, ahantu kwibuka kubera mu buzima bwa buri munsi: aho hahoze ari umusozi ubu hari inyubako ndende, aho hahoze bariyeri ubu hari amatara ayobora ibinyabiziga. Kivuga kandi ko ari igikorwa gishyigikira Kwibuka, urugendo rw’u Rwanda rwo kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi.

Icyapa kinini gisobanura imurika “Ibyo Ubutaka Bwibuka” mu Kinyarwanda no mu Cyongereza, gihagaze mu cyumba cy’imurika.

Abagize uruhare muri iri murika bajyanye n’abaritegura ahantu bibuka cyane. Si inzibutso gusa, ahubwo n’ahantu hasanzwe nk’urugo, inzira cyangwa ku isoko. Bafotoye uko ahantu hameze ubu, maze ayo mafoto ahuzwa n’ayafashwe kera aho hantu, ku buryo usura imurika abona amafoto abiri y’ahantu hamwe atandukanywa n’imyaka myinshi. Umunyabugeni Timothy Wandulu yahereye kuri ayo mafoto n’amagambo yabo ashushanya amasura yabo.

Umusore wambaye ishati y’umuhondo avugira iruhande rw’isura ishushanyije imwe mu zimurikwa.

Umugabo wambaye ikoti ry’umukara ahagaze iruhande rw’isura nini ishushanyije mu imurika.

Abasura imurika bumva kandi amajwi y’abantu batandatu: Pierre Ndungutse, Isaac Hakizimana, Chantal Murekatete, Belise Umutoni, Claudine Dusenge na Hussein Rongomongo, bemeye ko amajwi yabo afatwa kandi akumvwa uko ari. Icyapa kivuga ko Rongomongo yemeye ku mugaragaro uruhare rwe mu bwicanyi bwo mu 1994, kandi ko ubuhamya bwe budashyizwemo ngo buvuguruze ubw’abarokotse. Bwashyizwemo kubera ko inzira u Rwanda rwanyuzemo binyuze mu Nkiko Gacaca n’ubwiyunge yashimangiye ko kwemera icyaha bidakorwa mu bucece, kandi abarokotse bagize uruhare muri uyu mushinga bakabona ko ahantu ho kwibuka hirengagiza abagize uruhare muri Jenoside haba hatuzuye.

Abitabiriye bakurikiye ibisobanuro hagati y’amasura ashushanyije amanitse ku nkuta z’imurika.

Aho umugambi wa Jenoside wacuriwe

Intebe y’Inteko y’Umuco, Amb. Robert Masozera, yavuze ko aho iri murika ribereye hafite igisobanuro gikomeye. Nk’uko Imvaho Nshya yabitangaje, yagize ati: “Mfashe urugero rw’aho iyi ngoro y’ubugeni n’ubuhanzi iherereye, ahahoze hatuye uwahoze ari Perezida w’u Rwanda Juvenal Habyarimana n’umuryango we.” Yongeyeho ati: “Kandi bikaba bizwi ko hari mu hantu hacuriwe umugambi wa Jenoside yakorewe Abatutsi, twibaze ibyo inkuta z’iyi nzu n’ubutaka yubatseho ibyo biba bivuga. Nta handi hantu heza ho kubazwa ikibazo cy’ibyo ubutaka bwibuka kuharusha.”

Parfait Ishungure aseka ari kumwe na Amb. Robert Masozera n’abandi bitabiriye, imbere y’igishushanyo kinini.

Abitabiriye bareba igishushanyo kinini cy’amabara menshi, umwe muri bo akigaragaza n’ukuboko.

“Gushyigikira abahanzi si umurimbo”

Umunyamabanga Uhoraho wa MoYA, Parfait Ishungure, yashimiye urubuga ANTITHESES rwo muri Kaminuza ya Oxford, Prof. Caesar Atuire, Dr Natalie Tegama n’itsinda rya Culture& riyobowe na Dr Errol Francis ku nkunga yabo, ashimangira akamaro k’ubufatanye hagati y’u Rwanda n’abafatanyabikorwa mpuzamahanga mu guteza imbere ubuhanzi no gushyigikira abahanzi. Yagize ati: “Gushyigikira abahanzi si umurimbo ku gihugu cyacu; ni kimwe mu bidufasha gukira ibikomere no kubaka. Abahanzi baha ishusho ibyo amagambo yonyine adashobora gutwara.”

Parfait Ishungure yitegereza kimwe mu bishushanyo binini bimurikwa.

Nk’uko Imvaho Nshya yabitangaje, yavuze ko nka Minisiteri ifite ubuhanzi mu nshingano, ubufatanye nk’ubu bubatera ishema “kuko bitwereka ubuhangange bw’abahanzi bacu.” Yashimiye kandi “imirimo itangaje y’abagize uruhare mu gushushanya no gutunganya iri murikabikorwa.”

Parfait Ishungure anyura mu mfuruka y’imurika irimo amafoto y’inyubako n’ahantu atandukanye, ari kumwe n’abandi bitabiriye.

Parfait Ishungure (wambaye umwenda w’icyatsi) aganira na Amb. Robert Masozera n’abandi bitabiriye.

Oxford, Culture& na TheMuseumsLab

Iri murika ryateguwe na Dr Natalie Tegama, umushakashatsi mu by’imyitwarire n’indangagaciro mu buzima ku rwego mpuzamahanga (global health ethics) muri Kaminuza ya Oxford, afatanyije na Vivaldi Ngenzi. Nk’uko Imvaho Nshya yabitangaje, Dr Tegama yashimiye abo bafatanyije bose, avuga ko ubufatanye bwabo bwamweretse “ubushake bw’Abanyarwanda mu kubungabunga amateka y’Igihugu.” ANTITHESES, urubuga rw’ubushakashatsi mu by’imyitwarire n’ubumenyamuntu rwatangajwe mu 2023 ruterwa inkunga n’ikigega Wellcome, rugamije gusesengura kutumvikana ku ndangagaciro no guha ijambo abadakunze kumvwa. Culture&, umuryango wigenga w’ubuhanzi n’uburezi ukorera i Londres kuva mu 1988, ni umwe mu barukoramo, wibanda ku bibazo by’imyitwarire bihura n’ingoro ndangamurage.

Abitabiriye babiri baganira imbere y’amasura ashushanyije amurikwa.

Imurika ryafunguwe mu cyumweru u Rwanda rwakiriyemo icyiciro cya gatatu cya TheMuseumsLab (21–26 Nzeri 2026), gahunda ihuza abanyamwuga b’ingoro ndangamurage bo muri Afurika n’u Burayi, na yo iri mu bafatanyije kuritegura. Rizamara amezi hafi ane, kuva ku wa 22 Nzeri 2026 kugeza ku wa 20 Mutarama 2027, rifungura buri munsi kuva saa tatu za mu gitondo kugeza saa kumi n’imwe z’umugoroba, ku muhanda KK 106 St i Kanombe.

Abitabiriye gufungura imurika baganira mu cyumba cyaryo.

IBANZE.com

Fungura JavaScript kugira ngo ukoreshe urubuga rwose.

Subira ahabanza